ജഗന്നാഥൻ: ദാരുബ്രഹ്മം: നീലമാധവനിൽനിന്ന് ജഗന്നാഥനിലേക്ക്
പുരി, ഒഡീഷ

മഹാപ്രഭു ജഗന്നാഥൻ ഒഡീഷയുടെ പ്രാണനാണ്; പുരിയിലെ ശ്രീമന്ദിരത്തിൽ ജ്യേഷ്ഠൻ ബലഭദ്രനോടും സഹോദരി സുഭദ്രയോടും സുദർശനത്തോടുമൊപ്പം അദ്ദേഹം കുടികൊള്ളുന്നു. അദ്ദേഹത്തിന്റെ വിഗ്രഹം കല്ലോ ലോഹമോ അല്ല, പവിത്രമായ വേപ്പുതടിയാണ് — ദാരുബ്രഹ്മം എന്നാണ് അതിനെ വിളിക്കുന്നത്. ഒരു രാജാവിന്റെ ഭക്തിയും ഒരു ശബരമൂപ്പന്റെ സ്നേഹവും ഒരു പുരോഹിതന്റെ നിഷ്ഠയും വഴി മഹാപ്രഭു ഈ അപൂർവരൂപത്തിൽ എങ്ങനെ പ്രത്യക്ഷനായി എന്നാണ് ഈ കഥ പറയുന്നത്.
വളരെ പണ്ട് മാളവത്തിലെ ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന രാജാവ് മഹാവിഷ്ണുവിന്റെ വലിയ ഭക്തനായിരുന്നു; ഭഗവാനെ നേരിൽ ദർശിക്കണം എന്ന ഒരൊറ്റ ആഗ്രഹമേ അദ്ദേഹത്തിനുണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഒരു ദിവസം സഭയിലെത്തിയ ഒരു തീർഥാടകൻ പറഞ്ഞു, കിഴക്ക് കടൽത്തീരത്ത് നീലാചലത്തിലെ നിബിഡവനത്തിൽ ഭഗവാൻ നീലമാധവനായി പൂജിക്കപ്പെടുന്നുണ്ട്. രാജാവ് തന്റെ ബ്രാഹ്മണരെ പല ദിക്കുകളിലേക്കു തിരയാനയച്ചു. കിഴക്കോട്ടു പോയത് യുവാവായ വിദ്യാപതിയായിരുന്നു.

നീണ്ട യാത്രയ്ക്കൊടുവിൽ വിദ്യാപതി കാട്ടിലെ ഒരു ശബരഗ്രാമത്തിലെത്തി; അവിടത്തെ മൂപ്പനായ വിശ്വാവസു അദ്ദേഹത്തെ ആദരവോടെ അതിഥിയായി സ്വീകരിച്ചു. അവിടെ താമസിക്കുന്നതിനിടെ വിദ്യാപതിയും വിശ്വാവസുവിന്റെ മകൾ ലളിതയും തമ്മിൽ സ്നേഹത്തിലായി, ഇരുവരുടെയും വിവാഹം നടന്നു. ഭാര്യാപിതാവ് എന്നും പുലർച്ചെ പൂക്കളും കിഴങ്ങുകളുമായി എങ്ങോട്ടോ പോകുന്നതും ഉച്ചയ്ക്ക് ചന്ദനഗന്ധവുമായി മടങ്ങിവരുന്നതും വിദ്യാപതി ശ്രദ്ധിച്ചു. ലളിതയോടു ചോദിച്ചപ്പോൾ, അച്ഛൻ രഹസ്യമായി നീലമാധവനെ സേവിക്കുകയാണെന്ന് അറിഞ്ഞു.

ദർശനം കിട്ടാൻ വിദ്യാപതി ഏറെ അപേക്ഷിച്ചു. മകളുടെ നിർബന്ധത്തിനു വഴങ്ങി വിശ്വാവസു സമ്മതിച്ചു, പക്ഷേ കണ്ണുകെട്ടിയേ കൊണ്ടുപോകൂ എന്നു വ്യവസ്ഥ വച്ചു. വഴിനീളെ വിദ്യാപതി ആരുമറിയാതെ കടുകുമണികൾ വിതറിക്കൊണ്ടിരുന്നു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു. ആളൊഴിഞ്ഞ ഒരിടത്ത് കണ്ണിലെ കെട്ടഴിച്ചപ്പോൾ മുന്നിൽ ഇന്ദ്രനീലം പോലെ തിളങ്ങുന്ന നീലമാധവൻ. വിദ്യാപതിയുടെ ഓരോ രോമവും പുളകം കൊണ്ടു. കുറച്ചു ദിവസം കഴിഞ്ഞ് മഴയിൽ കടുകു മുളച്ചു, വഴി വ്യക്തമായി കാണാറായി. വിദ്യാപതി രാജാവിനു സന്ദേശമയച്ചു.

ഏറെ പ്രതീക്ഷയോടെ ഇന്ദ്രദ്യുമ്ന രാജാവ് നീലാചലത്തിലെത്തി, പക്ഷേ ആ സ്ഥലത്തു ചെന്നപ്പോഴേക്കും നീലമാധവൻ അപ്രത്യക്ഷനായിരുന്നു. വിശ്വാവസുവിന്റെ ഹൃദയവും തകർന്നിരുന്നു, കാരണം തന്റെ കാട്ടിലെ ദൈവം തന്നിൽ നിന്ന് അകന്നുപോയിരുന്നു. നിരാശനായ രാജാവ് അവിടെത്തന്നെ ഉപവാസമിരുന്നു. അപ്പോൾ ഒരു അശരീരി മുഴങ്ങി: രാജാവേ, നീലാചലത്തിൽ എനിക്കൊരു ക്ഷേത്രം പണിയൂ; കടലിലൂടെ ഒഴുകിവരുന്ന ദാരുവായി, അതായത് പവിത്രമായ തടിയായി, ഞാൻ വരും. രാജാവ് ഒരു വലിയ ക്ഷേത്രം പണിയിച്ച് കാത്തിരുന്നു.

ഒരു ദിവസം സ്വപ്നത്തിൽ കിട്ടിയ സൂചനപോലെ ബാങ്കിമുഹാനു സമീപം കടൽത്തിരകളിലൂടെ ഒരു വലിയ ദാരു ഒഴുകിയെത്തി. പക്ഷേ അതുയർത്താൻ കഴിഞ്ഞില്ല; ആനകൾക്കും നൂറുകണക്കിന് ആളുകൾക്കും അതിനെ അനക്കാനായില്ല. അപ്പോൾ വിശ്വാവസുവിനെ ആദരവോടെ വിളിച്ചുവരുത്താൻ രാജാവിനു സൂചന കിട്ടി എന്ന് നാട്ടുപാരമ്പര്യം പറയുന്നു. ശബരമൂപ്പൻ വന്നു, വിദ്യാപതിയും കൂടി, രാജാവും കൈകൊടുത്തു — ആ ദാരു ഭാരം കുറഞ്ഞതുപോലെ ഉയർന്നുവന്നു. താൻ രാജാവിന്റെയും ബ്രാഹ്മണന്റെയും കാട്ടിലെ ജനങ്ങളുടെയും — എല്ലാവരുടെയും — പൊതുസ്വത്താണെന്ന് മഹാപ്രഭു കാണിച്ചുതന്നു.

ഇനി വിഗ്രഹം ആരു കൊത്തിയെടുക്കും എന്നതായി ചോദ്യം. ഒരു ശില്പിക്കും ആ ദാരുവിൽ പണി തുടങ്ങാൻ കഴിഞ്ഞില്ല. അപ്പോൾ ഒരു വൃദ്ധശില്പി എത്തി; ഒഡീഷയിലെ പാരമ്പര്യം അദ്ദേഹത്തെ അനന്ത മഹാരാണ എന്ന പേരിൽ ഓർക്കുന്നു. അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: അടച്ചിട്ട മുറിയിൽ ഞാൻ ഇരുപത്തിയൊന്നു ദിവസം പണിയെടുക്കും; അതുവരെ ആരും വാതിൽ തുറക്കരുത്. അകത്തുനിന്ന് ഉളിയുടെയും ചുറ്റികയുടെയും ശബ്ദം കേട്ടുകൊണ്ടിരുന്നു, കുറച്ചു ദിവസം കഴിഞ്ഞപ്പോൾ എല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായി. വൃദ്ധനായ ശില്പിക്ക് എന്തെങ്കിലും പറ്റിയോ എന്ന് ഗുണ്ഡിച്ച രാജ്ഞി ഭയന്നു; അവരുടെ നിർബന്ധത്തിൽ വാതിൽ തുറന്നു.

അകത്ത് ശില്പി ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. അവിടെ മൂന്നു വിഗ്രഹങ്ങൾ നിന്നിരുന്നു — വലിയ ഉരുണ്ട കണ്ണുകൾ, പൂർത്തിയാകാത്ത ചെറിയ കൈകൾ, കാലുകളില്ല. തന്റെ അക്ഷമ പണി പാതിവഴിയിൽ നിർത്തിച്ചല്ലോ എന്ന പശ്ചാത്താപത്തിൽ രാജാവ് കരഞ്ഞുപോയി. അപ്പോൾ ഈ രൂപത്തിൽ തന്നെ പൂജിക്കപ്പെടാനാണ് തന്റെ ആഗ്രഹമെന്നു പറഞ്ഞ് ഭഗവാൻ സ്വപ്നത്തിൽ അദ്ദേഹത്തെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. ആ ശില്പി വിശ്വകർമ്മാവ് തന്നെയായിരുന്നു എന്നാണ് വിശ്വാസം; ഭഗവാൻ തന്നെയായിരുന്നു എന്നും ചിലർ പറയുന്നു. കൈകളില്ലാതെ എല്ലാവരെയും താങ്ങുകയും കാലുകളില്ലാതെ എല്ലായിടത്തും എത്തുകയും ചെയ്യുന്ന പരമാത്മാവിനെക്കുറിച്ചുള്ള ഉപനിഷദ്വാക്യം ഭക്തർ ഈ രൂപത്തിൽ കാണുന്നു.

രാജാവ് ബലഭദ്രനെയും സുഭദ്രയെയും ജഗന്നാഥനെയും സുദർശനത്തോടൊപ്പം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു. വിശ്വാവസുവിന്റെ പിന്മുറക്കാർ ദയിതാപതികൾ എന്നറിയപ്പെട്ടു; അനസരയിലും നവകളേബരത്തിലും ഇന്നും മഹാപ്രഭുവിന്റെ ഏറ്റവും അടുത്ത സേവ അവരാണ് ചെയ്യുന്നത്. അധിക ആഷാഢം വരുന്ന വർഷങ്ങളിലാണ് നവകളേബരം; അപ്പോൾ പുതിയ ദാരു തേടിപ്പോകും, പഴയ വിഗ്രഹത്തിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മപദാർഥം പുതിയ വിഗ്രഹത്തിലേക്കു മാറ്റും. അങ്ങനെ ദാരുബ്രഹ്മത്തിന്റെ കഥ ഇന്നും ഓരോ തലമുറയുടെയും മുന്നിൽ ജീവൻ വയ്ക്കുന്നു. ജയ് ജഗന്നാഥ്.
ഉറവിടം
ഇന്ദ്രദ്യുമ്നൻ, നീലാചലത്തിലെ ക്ഷേത്രം, കടലിൽ വന്നെത്തിയ ദാരു എന്നിവയുടെ കഥ സ്കന്ദപുരാണത്തിലെ ഉത്കലഖണ്ഡത്തിൽ (പുരുഷോത്തമക്ഷേത്രമാഹാത്മ്യം) ഉള്ളതാണ്; ലളിത, കടുകുമണികൾ, ദാരു ഉയർത്തൽ, അനന്ത മഹാറാണ എന്നിവയുടെ സന്ദർഭങ്ങൾ ഒഡീഷയിലെ ക്ഷേത്ര-നാടോടി പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്നാണ്; ഇവയ്ക്ക് പല രൂപങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്. കൈകളില്ലാതെ സ്വീകരിക്കുന്നതും കാലുകളില്ലാതെ നടക്കുന്നതും സംബന്ധിച്ച പരാമർശം ശ്വേതാശ്വതര ഉപനിഷത്തിൽ (3.19) ഉണ്ട്.