MythraanMYTHRAAN
ગુજરાતી ▾
हिंदीEnglishবাংলাमराठीతెలుగుதமிழ்ಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

લિંગરાજ: એકામ્ર ક્ષેત્ર અને બિંદુ સાગર

ભુવનેશ્વર, ઓડિશા

લિંગરાજ: એકામ્ર ક્ષેત્ર અને બિંદુ સાગર
કથા સાંભળોવર્ણન હિન્દીમાં

ભુવનેશ્વરના લિંગરાજ મંદિરમાં ભગવાન શિવ સ્વયંભૂ લિંગ રૂપે બિરાજે છે, જેમને ત્રિભુવનેશ્વર, એટલે કે ત્રણે લોકના સ્વામી, પણ કહેવાય છે; નગરનું નામ ભુવનેશ્વર આની સાથે જ જોડાયેલું છે. આ પ્રાચીન ભૂમિ એકામ્ર ક્ષેત્ર કહેવાય છે, જેને ગુપ્ત કાશી પણ માનવામાં આવે છે. લિંગરાજને હરિહર રૂપે પૂજવામાં આવે છે, એટલે અહીં બીલીપત્ર સાથે તુલસી પણ ચડે છે.

કથા મુજબ, વિવાહ પછી ભગવાન શિવ અને માતા પાર્વતી કાશીમાં રહેતાં હતાં. સમય જતાં કાશીમાં ભીડ અને કોલાહલ એટલો વધી ગયો કે શિવે ધ્યાન માટે કોઈ શાંત સ્થાન શોધવાનો નિશ્ચય કર્યો. તેઓ પૂર્વ તરફ ચાલ્યા અને ઉત્કલની ધરતી પર આંબાના એક ગાઢ વનમાં પહોંચ્યા. ત્યાં એક વિશાળ આંબાના વૃક્ષ નીચે તેઓ ધ્યાનમાં લીન થઈ ગયા. એક આંબાના વૃક્ષને કારણે આ સ્થાન એકામ્ર કહેવાયું.

લિંગરાજ — 1

શિવ પાર્વતીને કહ્યા વિના ચાલ્યા આવ્યા હતા. માતા તેમને શોધતાં શોધતાં એ જ વન સુધી આવી પહોંચ્યાં. તેમણે જોયું કે વનની ગાયો આપમેળે એક આંબા નીચે આવીને એક જગ્યાએ દૂધની ધારા છોડી દે છે. ત્યાં એક સ્વયંભૂ લિંગ હતું. પાર્વતી સમજી ગયાં કે તેમના સ્વામી અહીં જ છે. તેઓ એક ગોવાલણ, ગોપાલિનીનો વેશ ધરીને એ જ વનમાં રહેવા લાગ્યાં અને ગાયો સાથે પ્રભુની સેવા કરવા લાગ્યાં.

લિંગરાજ — 2

એ વનમાં કીર્તિ અને વાસ નામના બે બળવાન અસુરો રહેતા હતા. તેમને વરદાન મળ્યું હતું કે કોઈ પુરુષ તેમને નહીં મારી શકે, એટલે તેઓ નિર્ભય થઈને ઉત્પાત મચાવતા. સુંદર ગોવાલણને જોઈ બંને મોહિત થઈ ગયા અને તેની સાથે વિવાહની જીદ કરવા લાગ્યા. પાર્વતીએ શિવને પૂછ્યું કે શું કરું. શિવે કહ્યું, તેમનું વરદાન તેમને પુરુષથી બચાવે છે, સ્ત્રીથી નહીં; તેમનો અંત તમારા જ હાથે થશે.

લિંગરાજ — 3

બીજી વાર જ્યારે અસુરો આવ્યા, ત્યારે ગોવાલણે કહ્યું, જે મને પોતાના ખભા પર ઉપાડીને લઈ જાય, હું તેની વાત સાંભળીશ. અહંકારમાં બંને આગળ વધ્યા અને તેમણે દેવીને ખભા પર ઉપાડી લીધાં. ત્યારે જ દેવીએ પોતાનો ભાર વધારવાનું શરૂ કર્યું, જાણે આખી ધરતીનો ભાર તેમના પર આવી ગયો હોય. અસુરો લથડ્યા, ઘૂંટણિયે પડ્યા, અને દેવીએ તેમને પોતાના ચરણથી ધરતીમાં દબાવી દીધા. વન ફરી શાંત અને નિર્ભય થઈ ગયું.

લિંગરાજ — 4

એ પછી દેવીને ખૂબ તરસ લાગી, પણ આસપાસ ક્યાંય જળ નહોતું. ત્યારે શિવે પોતાનું ત્રિશૂળ ધરતી પર માર્યું અને ત્યાંથી જળની ધારા ફૂટી નીકળી. પછી તેમણે બધી પવિત્ર નદીઓ અને તીર્થોનું આવાહન કર્યું, અને દરેક તીર્થે તેમાં પોતાનું એક એક ટીપું ભેળવ્યું. ટીપે ટીપે ભરાયેલું એ વિશાળ સરોવર બિંદુ સાગર કહેવાયું. દેવીએ તેનું જળ પીને તરસ છિપાવી, અને માન્યતા છે કે તેના જળમાં બધાં તીર્થોનું પુણ્ય સમાયેલું છે.

લિંગરાજ — 5

એ પછી શિવ અને પાર્વતીએ આ ભૂમિને પોતાનું નિવાસ બનાવી લીધું. એ સ્વયંભૂ લિંગ આગળ જતાં લિંગરાજ રૂપે પૂજાયું, અને આ ક્ષેત્રમાં શિવ કૃત્તિવાસ નામે પણ ઓળખાયા. પછી અહીં વિશાળ મંદિર બન્યું, જેને કલિંગ શૈલીનાં મંદિરોનું શિખર માનવામાં આવે છે. લિંગરાજમાં શિવ અને વિષ્ણુ બંનેનો ભાવ માનવામાં આવે છે, એટલે તેઓ હરિહર કહેવાય છે. આ રૂપ કહે છે કે શિવ અને વિષ્ણુમાં કોઈ ભેદ નથી.

લિંગરાજ — 6

આજે પણ પરંપરા છે કે ભક્તો પહેલાં બિંદુ સાગરમાં સ્નાન કે આચમન કરે છે, પછી લિંગરાજનાં દર્શને જાય છે. મહાશિવરાત્રિની રાતે મંદિરના શિખર પર મહાદીપ ચડે છે, જેનાં દર્શન પછી ભક્તો વ્રત છોડે છે. ચંદન યાત્રામાં પ્રભુ બિંદુ સાગરમાં નૌકાવિહાર કરે છે, અને અશોકાષ્ટમીએ રુકુણા રથયાત્રા નીકળે છે. એકામ્રની કથા કહે છે કે જ્યાં શિવ અને શક્તિ સાથે છે, ત્યાં અધર્મ ટકી ન શકે. હર હર મહાદેવ.

સ્રોત

ભુવનેશ્વરની સ્થળ-પુરાણ પરંપરા, જેનો આધાર એકામ્ર પુરાણ જેવા ક્ષેત્ર-માહાત્મ્ય ગ્રંથો મનાય છે; કીર્તિ-વાસ અને બિંદુ સાગરની કથાના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે, જેમ કે કેટલાકમાં શિવ પોતે પાર્વતીને આ ક્ષેત્રનો મહિમા કહીને અહીં લાવે છે.

વધુ કથાઓ

કથાઓ જુઓ અને સાંભળો — મફત ઍપડાઉનલોડApp Store