କୋଣାର୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ: ସାମ୍ବଙ୍କ ବାର ବର୍ଷର ତପସ୍ୟା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାର ସୂର୍ଯ୍ୟ
କୋଣାର୍କ, ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲା (ଓଡ଼ିଶା)

ପୁରୀ ଜିଲ୍ଲାରେ ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା କୋଣାର୍କ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିର ହେଉଛି ପଥରରେ ଗଢ଼ା ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବଙ୍କ ରଥ, ଯାହା ତ୍ରୟୋଦଶ ଶତାବ୍ଦୀରେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜା ନରସିଂହଦେବ ପ୍ରଥମ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହି କୂଳରେ ବହୁ ପୂର୍ବରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉପାସନା ଚାଲି ଆସୁଥିଲା ଏବଂ ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ତପସ୍ୟା କରି ଆରୋଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ମନ୍ଦିର ଆଜି ଭଗ୍ନ, ତଥାପି ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ ଦିନ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କୂଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବାକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।
ଦ୍ୱାରକାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ପୁଅ ସାମ୍ବ ନିଜ ରୂପ ପାଇଁ ପରିଚିତ ଥିଲେ, ଆଉ ସେହି ରୂପ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାଙ୍କ ଭିତରେ ଅହଂକାର ହୋଇ ବସିଗଲା। ଦିନେ ସଭାରେ ସେ ଦୁର୍ବାସା ଋଷିଙ୍କ କୃଶ ଶରୀର ଓ ବେଶକୁ ଦେଖି ହସିଦେଲେ। ଋଷି କେବଳ ଏତିକି କହିଲେ ଯେ ଯେଉଁ ଦେହ ଉପରେ ତୁମର ଏତେ ଗର୍ବ, ସେହି ଦେହ ହିଁ ତୁମକୁ ଶିଖାଇବ। କିଛି ଦିନ ଭିତରେ ସାମ୍ବଙ୍କ ଶରୀର ଏଭଳି ଏକ ରୋଗରେ ଘେରିଗଲା, ଯାହା ଉପରେ କୌଣସି ଔଷଧ କାମ କଲା ନାହିଁ।

ସାମ୍ବ ପିତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଦୋଷରୁ ଆଢୁଆଳ କଲେ ନାହିଁ, ବାଟ ଦେଖାଇଦେଲେ। ସେ କହିଲେ ଯେ ଦେହର ଅଧିପତି ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ, ଆରୋଗ୍ୟ ତାଙ୍କ ହାତରେ, ତେଣୁ ନଗର ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କ ଶରଣ ନିଅ। ସାମ୍ବ ରାଜକୁମାରର ଆଡ଼ମ୍ବର ତ୍ୟାଗ କରି ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ, ସମୁଦ୍ର ଆଡ଼କୁ ଚାଲିଗଲେ।

ଚାଲୁ ଚାଲୁ ସେ ଏକ ବନରେ ପହଞ୍ଚିଲେ ଯାହାର ନାମ ଥିଲା ମିତ୍ରବନ, କାରଣ ମିତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କରି ଏକ ନାମ। ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ନଦୀ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶୁଥିଲା। ସାମ୍ବ ସେଠାରେ ରହିବାକୁ ସ୍ଥିର କଲେ ଏବଂ ନିଜ ନିୟମ ବାନ୍ଧିଲେ, ଯେ ପ୍ରତିଦିନ ପାହାନ୍ତିଆରୁ ପୂର୍ବରୁ ନଦୀରେ ଓହ୍ଲାଇବେ ଆଉ ଉଦୟ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ମୁହଁ କରି ଠିଆ ହେବେ।

ଗୋଟିଏ ବର୍ଷ ଗଲା, ତାପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ, ତାପରେ ଅନେକ। କୌଣସି ଦର୍ଶନ ହେଲା ନାହିଁ, କୌଣସି ସ୍ୱର ଶୁଭିଲା ନାହିଁ। ଦେହ ଆହୁରି କ୍ଷୀଣ ହେଲା, ଲୁଣିଆ ପବନ ଚମଡ଼ାକୁ ଆହୁରି କଠିନ କଲା, ତଥାପି ସାମ୍ବ ନିୟମ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ବାର ବର୍ଷ ଧରି ସେ ସେହି କୂଳରେ, ସେହି ସମୟରେ, ସେହି ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ଠିଆ ହେଉଥିଲେ।

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ସାମ୍ବଙ୍କ ଦେହ ପୁଣି ନିର୍ମଳ ହୋଇଗଲା। କୁହାଯାଏ ଯେ ସେହି ସକାଳେ ସ୍ନାନ କରୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗାର ଜଳରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଏକ ପ୍ରତିମା ମିଳିଲା, ଯାହା ବିଶ୍ୱକର୍ମା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ନିଜ ତେଜରୁ ଗଢ଼ିଥିଲେ ବୋଲି ପରମ୍ପରା କହେ। ସାମ୍ବ ସେହି କୂଳରେ ତାହାକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କଲେ, ଆଉ ସେହି ଭୂମି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭୂମି, ଅର୍କ କ୍ଷେତ୍ର ବୋଲି ଜଣାଗଲା।

ଶତାବ୍ଦୀ ପରେ, ପ୍ରାୟ ବାର ଶହ ପଚାଶ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ, ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜା ନରସିଂହଦେବ ପ୍ରଥମ ଏହି କୂଳରେ ଏଭଳି ମନ୍ଦିର ଗଢ଼ିଲେ ଯାହା ପୂର୍ବରୁ କେହି ଦେଖି ନ ଥିଲେ। ସମଗ୍ର ମନ୍ଦିରଟି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ, ଦୁଇ ପାଖରେ ପଥରର ଚବିଶଟି ବିଶାଳ ଚକ ଓ ଆଗରେ ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ତାହାକୁ ଟାଣୁଛନ୍ତି। ଚକର ଅରାଗୁଡ଼ିକ ଏମିତି ଗଢ଼ା ଯେ ସେଥିର ଛାଇରୁ ଦିନର ସମୟ ପଢ଼ି ହୁଏ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସମୟ ଓ ସମୁଦ୍ର ଏହି ରଥକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଉପରର ବିଶାଳ ଶିଖର ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିଲା, ସମୁଦ୍ର ପଛକୁ ହଟିଗଲା ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ବାଲି ତଳେ ଚାପି ହୋଇଗଲା। ଦୂରରୁ ଏହାର କଳା ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଆକୃତି ଦେଖି ୟୁରୋପର ନାବିକମାନେ ଏହାକୁ କଳା ପାଗୋଡ଼ା ବୋଲି ଡାକୁଥିଲେ ଏବଂ ସମୁଦ୍ରରେ ନିଜ ବାଟ ଚିହ୍ନୁଥିଲେ। ଆଜି ମୂଳ ଗର୍ଭଗୃହରେ ନିତିଦିନିଆ ପୂଜା ହୁଏ ନାହିଁ, ମନ୍ଦିର ଏକ ଭବ୍ୟ ଭଗ୍ନାବଶେଷ ଭାବରେ ଠିଆ ହୋଇଛି।

ତଥାପି ପରମ୍ପରା ଭାଙ୍ଗିଲା ନାହିଁ। ମାଘ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀର ପାହାନ୍ତିଆରେ, ଅନ୍ଧାର ଥାଉ ଥାଉ, ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା କୂଳରେ ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ପାଣିରେ ଓହ୍ଲାନ୍ତି ଆଉ ପ୍ରଥମ କିରଣର ଅପେକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଠିକ୍ ଯେମିତି ସାମ୍ବ ଠିଆ ହେଉଥିଲେ। ପଥରର ମନ୍ଦିର ଖସିଗଲା, ମାତ୍ର ସକାଳୁ ଉଠି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଆଗରେ ଠିଆ ହେବାର ଅଭ୍ୟାସ ଖସିଲା ନାହିଁ। କଥା ଏତିକି କହେ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କାହାରି ନାମ କି ବଡ଼ ସାନ ପଚାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ ପ୍ରତି ସକାଳେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ସମାନ ଆଲୋକ ଢାଳି ଫେରି ଆସନ୍ତି, ଆଉ ଏଇଟି ହିଁ ତାଙ୍କର ସବୁଠୁ ବଡ଼ ଆଶୀର୍ବାଦ।
ଉତ୍ସ
ସାମ୍ବଙ୍କ କଥା ସାମ୍ବ ପୁରାଣରେ ମିଳେ ଏବଂ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଏହାର ରୂପ ବଦଳେ। ପଣ୍ଡିତମାନେ ସାମ୍ବ ପୁରାଣର ମିତ୍ରବନକୁ ମୁଲତାନ ସହ ଯୋଡ଼ନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ପରମ୍ପରା ତାହାକୁ କୋଣାର୍କର ଚନ୍ଦ୍ରଭାଗା ବୋଲି ମାନେ। ପଦ୍ମ ପୁରାଣ କୋଣାର୍କକୁ ଅର୍କ କ୍ଷେତ୍ର କହେ ଆଉ ମାଘ ସପ୍ତମୀ ସ୍ନାନର ବିଧି ବ୍ରହ୍ମ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ମନ୍ଦିର ପ୍ରାୟ ବାର ଶହ ପଚାଶ ଖ୍ରୀଷ୍ଟାବ୍ଦରେ ଗଙ୍ଗ ବଂଶର ରାଜା ନରସିଂହଦେବ ପ୍ରଥମ ନିର୍ମାଣ କରିଥିଲେ, ଏହା ଇତିହାସ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରମାଣିତ।