રંગનાથ: શ્રીરંગમના રંગનાથ, જે લંકા તરફ જુએ છે
શ્રીરંગમ, તિરુચિરાપલ્લી, તમિલનાડુ

શ્રીરંગમમાં ભગવાન વિષ્ણુ રંગનાથ રૂપે શેષનાગ પર સૂતેલા બિરાજે છે. કાવેરી અને કોલ્લિડમ નદીઓ વચ્ચે વસેલા આ દ્વીપને વૈષ્ણવ ભક્તો 108 દિવ્ય દેશોમાં પહેલો અને ધરતીનું વૈકુંઠ માને છે. અહીં ભગવાન દક્ષિણ તરફ, લંકાની દિશામાં મુખ રાખીને સૂતા છે, અને તેની પાછળ એક કથા છે.
મંદિરની પરંપરા મુજબ, સૃષ્ટિના આરંભે બ્રહ્માજીના તપથી ક્ષીરસાગરમાંથી એક દિવ્ય વિમાન પ્રગટ થયું, જેમાં ભગવાન રંગનાથ શેષનાગ પર સૂતા હતા. બ્રહ્માજી યુગો સુધી સત્યલોકમાં તેમની પૂજા કરતા રહ્યા. પછી સૂર્યવંશના રાજા ઇક્ષ્વાકુના તપથી આ વિમાન અયોધ્યા આવ્યું. પેઢી દર પેઢી રઘુકુળના રાજાઓ રંગનાથને પોતાના કુળદેવતા તરીકે પૂજતા રહ્યા, અને ભગવાન રામે પણ તેમની પૂજા કરી.

લંકાવિજય પછી અયોધ્યામાં રામનો રાજ્યાભિષેક થયો. એ ઉત્સવમાં વિભીષણ પણ આવ્યા હતા, જેમણે ધર્મનો સાથ આપવા પોતાના ભાઈ રાવણને છોડી દીધો હતો. વિદાય વખતે રામે વિભીષણને પોતાની સૌથી અમૂલ્ય ભેટ આપી, પોતાના કુળદેવતા રંગનાથનું વિમાન. લોકમાં પ્રચલિત કથા મુજબ રામે એક વાત પણ કહી, આને રસ્તામાં ક્યાંય ધરતી પર ન મૂકતા, જ્યાં મૂકશો, ભગવાન ત્યાં જ રહી જશે.

વિભીષણ ખૂબ આદરથી ભગવાનને ઉપાડીને દક્ષિણ તરફ ચાલ્યા. ચાલતાં ચાલતાં તેઓ કાવેરીના એ સ્થળે પહોંચ્યા, જ્યાં નદી બે ધારાઓમાં વહેંચાઈને વચ્ચે એક સુંદર દ્વીપ બનાવે છે. સંધ્યાનો સમય હતો અને વિભીષણને પોતાનું નિત્ય પૂજન કરવાનું હતું; કેટલીક કથાઓ કહે છે કે ત્યાં કોઈ ઉત્સવ પણ ચાલી રહ્યો હતો. તેમણે ભગવાનને થોડી વાર માટે એ રેતાળ દ્વીપ પર મૂકી દીધા.

પૂજા પૂરી કરીને જ્યારે વિભીષણ પાછા ફર્યા અને વિમાન ઉપાડવા લાગ્યા, ત્યારે તે ટસનું મસ ન થયું. તેમણે વારંવાર પ્રયત્ન કર્યો, ખૂબ વિનંતી કરી, પણ ભગવાન ત્યાં જ રહ્યા. એ ભૂમિના ચોલ રાજા ધર્મવર્મા પણ ઘણા સમયથી પ્રાર્થના કરી રહ્યા હતા કે ભગવાન તેમના દેશમાં રહે. વિભીષણની આંખો ભરાઈ આવી. ત્યારે ભગવાને પ્રગટ થઈને તેમને સાંત્વના આપી અને કહ્યું, મને કાવેરીનો આ કાંઠો પ્રિય છે, હું અહીં જ રહીશ, પણ તમને ક્યારેય નહીં ભૂલું. હું હંમેશાં દક્ષિણ તરફ, તમારી લંકા તરફ, મુખ રાખીને સૂતો રહીશ.

તિરુચિરાપલ્લીના લોકો આ કથામાં એક બીજો પ્રસંગ જોડે છે. તેઓ કહે છે કે દેવો ઇચ્છતા હતા કે ભગવાન દક્ષિણમાં જ રહે, એટલે ગણેશજી એક ગોવાળ બાળકના રૂપે ત્યાં આવ્યા. સ્નાન માટે જતી વખતે વિભીષણે વિમાન એ બાળકને સોંપ્યું, અને બાળકે તેને ધરતી પર મૂકી દીધું. વિભીષણ બાળકની પાછળ દોડ્યા, તો તે પાસેના ઊંચા ખડક પર ચડી ગયો અને ત્યાં ગણેશ રૂપે પ્રગટ થયો. એ જ ખડકના શિખર પર આજે ઉચ્ચિ પિળ્ળૈયારનું મંદિર છે.

મંદિરની પરંપરા કહે છે કે સમય જતાં કાવેરીનાં પૂરમાં મંદિર ઢંકાઈ ગયું, અને પછી ચોલ રાજાઓએ તેને ફરીથી બંધાવ્યું. આજે શ્રીરંગમનું મંદિર સાત કોટથી ઘેરાયેલું એક આખું નગર છે. આળવાર સંતોએ રંગનાથનાં ગીતો ગાયાં, અને શ્રીવિલ્લિપુત્તૂરનાં આંડાલ અહીં જ તેમનામાં લીન થયાં. રંગનાથની કથા કહે છે કે સાચો પ્રેમ કસીને બાંધી નથી રાખતો; ભગવાન રોકાયા શ્રીરંગમમાં, પણ તેમની દૃષ્ટિ આજે પણ પોતાના ભક્ત વિભીષણ તરફ છે.
સ્રોત
આ કથા શ્રીરંગમ મંદિરના સ્થળ-પુરાણ શ્રીરંગ માહાત્મ્યમ્ અને શ્રીવૈષ્ણવ પરંપરામાં મળે છે. ભગવાનને ધરતી પર ન મૂકવાની શરત અને ગણેશજીનો પ્રસંગ લોક-પરંપરાના રૂપો છે, અને કથાની વિગતો જુદા જુદા રૂપે કહેવાય છે.