ఖండోబా: ఖండోబా, మహాల్సా, బాణాయి
జేజూరి, మహారాష్ట్ర

మల్హారి మార్తాండుడు, ఖండేరాయ అని కూడా పిలిచే ఖండోబాను శివుని రూపంగా భావిస్తారు, మహారాష్ట్రలో లెక్కలేనన్ని కుటుంబాలకు ఆయన కులదైవం. పుణే దగ్గర జేజురి కొండపై ఆయన కోట ఆలయం ఉంది, అక్కడ భక్తులు పసుపు భండారా ఎగరవేస్తూ ఆయనకు జయజయధ్వానాలు చేస్తారు. ఈ కథ ఆయన ఇద్దరు భార్యలు, మ్హాళసా, బాణాయిలది.
మణి, మల్లుడు అనే ఇద్దరు దైత్యులు ఋషులను వేధించసాగినప్పుడు శివుడు మార్తాండ భైరవుడిగా వచ్చి వారిని సంహరించారని చెబుతారు; ఆ విజయగాథను చంపా షష్ఠితో పాటు వేరుగా చెప్పుకుంటారు. ఆ తర్వాత దేవుడు జేజురిని తన రాజధానిగా చేసుకుని, గుర్రంపై స్వారీ చేస్తూ, చేతిలో ఖడ్గంతో, భక్తులను కాపాడే ఖండోబాగా అక్కడే స్థిరపడ్డారు. కానీ ఆయన లీల అక్కడితో పూర్తి కాలేదు. ఆయన జీవితంలోకి ఇద్దరు దేవీమణులు వచ్చారు, వారి కథను మహారాష్ట్రలో ఊరూరా పాడుకుంటారు.

మొదటివారు మ్హాళసా. సంప్రదాయం ప్రకారం సాక్షాత్తూ పార్వతీదేవే నేవాసాలో తిమ్శేట్ అనే వ్యాపారి ఇంట్లో కూతురిగా జన్మించారు. మ్హాళసా అందమైనది, తెలివైనది, వంటలో నేర్పరి, చిన్నప్పటి నుంచే ఆమె మనసు మల్హారిపైనే లగ్నమై ఉండేది. పుష్య పౌర్ణమి నాడు పాలిలో ఎంతో వైభవంగా ఖండోబా, మ్హాళసాల వివాహం జరిగింది, ఈనాటికీ ఏటా అదే రోజు పాలిలో ఈ కళ్యాణోత్సవం జరుపుకుంటారు. మ్హాళసా రాణిగా జేజురి కోటపై దేవుడితో కలిసి ఉండసాగారు.

రెండోవారు బాణాయి. గొర్రెల కాపరుల పల్లె పెద్దకు అడవిలో ఒక పసిపాప దొరికిందని, అతను ఆమెను సొంత కూతురిలా పెంచాడని జానపద కథ చెబుతుంది. కొన్ని కథలు ఆమెను స్వర్గలోకపు కన్య అంటాయి, కొన్ని గంగ రూపమని అంటాయి. గొర్రెలు, మేకల మధ్య పెరిగిన బాణాయి అమాయకురాలు, నిర్భయురాలు, మనసులో నిజాయితీ గలది. ఆమె ఖండోబా మహిమ విని, మనసులోనే ఆయననే తనవాడిగా భావించుకుంది. దేవుడు తనను స్వీకరించాలని ఆమె రోజూ ప్రార్థించేది.

ఒక రోజు కోటపై ఖండోబా, మ్హాళసా సారీపాట్ ఆట ఆడుతున్నారు. ఓడినవారు పన్నెండేళ్ళు అడవిలో గడపాలని నిర్ణయించుకున్నారు. ఖండోబా ఓడిపోయారు; బాణాయి పిలుపు విని ఆయన కావాలనే ఓటమిని ఒప్పుకున్నారని కొందరు అంటారు. మాట నిలబెట్టుకోవడానికి ఆయన కోట విడిచి బయలుదేరి, ఒక ముసలి, పేద కాపరి వేషంలో బాణాయి తండ్రి పల్లెకు చేరారు. ఆయన కొలువు అడిగి, గొర్రెలు మేపడం, వాకిలి ఊడ్చడం, నీళ్ళు తేవడం వంటి చిన్న చిన్న పనులన్నీ సంతోషంగా చేయసాగారు.

పల్లె జనం ఈ ముసలి పనివాణ్ణి చులకనగా చూస్తూ, మాటిమాటికీ పనులు పురమాయించేవారు. అతను అన్నీ మౌనంగా భరించాడు. ఒక రోజు పచ్చిక బయలులో మంద మొత్తం ప్రాణం లేనట్లు ఒక్కసారిగా కుప్పకూలిపోయింది. పల్లెలో హాహాకారాలు చెలరేగాయి, ఎందుకంటే గొర్రెలే వారి సర్వస్వం. అప్పుడు ఆ ముసలి కాపరి అన్నాడు, బాణాయిని నాకిచ్చి పెళ్ళి చేస్తే, ఈ మందను మళ్ళీ లేపుతాను. ఎందుకో తెలియదు, ఈ పనివాడిపై బాణాయి మనసులో అప్పటికే శ్రద్ధ కలిగింది; ఆమె సరే అంది.

కాపరి మాట పలకగానే మంద మొత్తం మేమేమంటూ లేచి నిలబడింది, పల్లెలో నిరాడంబరంగా పెళ్ళి జరిగింది. జేజురికి తిరిగి వెళ్ళే దారిలో ఆ కాపరి తన నిజరూపం చూపించారు: గుర్రంపై, నుదుట భండారాతో, సాక్షాత్తూ మల్హారి మార్తాండుడు. బాణాయి కళ్ళు చెమ్మగిల్లాయి. ఏళ్ళ తరబడి తాను పూజించిన దేవుడే తన చేయి పట్టుకుని నిలబడ్డారు.

జేజురి చేరగానే దేవుడికి మ్హాళసా కోపంతో స్వాగతం లభించింది. ఈ కొత్త పెళ్ళి రాణికి ఏమాత్రం నచ్చలేదు, ఇద్దరు దేవీమణుల మధ్య బాగా వాగ్వాదం జరిగింది; ఆ చిలిపి గొడవలను ఈనాటికీ జానపద గీతాల్లో ఎంతో ప్రేమగా, నవ్వుతూ పాడుకుంటారు. అప్పుడు ఖండోబా ఇద్దరి గౌరవాన్నీ కాపాడారు. కోటపై ప్రధాన ఆలయంలో మ్హాళసా ఆయనతో కొలువుదీరారు, కొండ దిగువ భాగం బాణాయికి దక్కింది, అక్కడ ఆమెకు సొంత స్థానం ఉంది.

మహారాష్ట్ర భక్తులు ఈ కథలో తమ దేవుణ్ణి చూస్తారు, ఆయన రాజభవనపు రాణికీ చెందినవాడు, అడవి కాపరి పిల్లకీ చెందినవాడు; మాట కోసం రాజ్యాన్ని వదలగలవాడు, ప్రేమ కోసం పనివాడిగా పని చేయగలవాడు. అందుకే రైతులు, కాపరులు, వ్యాపారులు, సైనికులు, అందరూ ఆయనను తమ కులదైవంగా భావిస్తారు. జేజురిలో ఎంత భండారా ఎగురుతుందంటే కోట మొత్తం బంగారంలా పసుపుగా కనిపిస్తుంది, ప్రజలు దానిని ప్రేమగా సోన్యాచీ జేజురి, అంటే బంగారు జేజురి అంటారు. అక్కడ ఒకే జయఘోష మారుమోగుతుంది, యేళ్కోట్ యేళ్కోట్ జయ్ మల్హార్.
ఆధారం
మణి-మల్లులపై విజయ కథ మల్హారి మాహాత్మ్యంలో ఉంది, అది తనను బ్రహ్మాండ పురాణంలో భాగంగా చెప్పుకుంటుంది. మహాల్సా, బాణాయిల కథలు మహారాష్ట్ర జానపద సంప్రదాయం, జానపద గీతాల నుంచి వస్తాయి, వీటికి అనేక రూపాలు ప్రచారంలో ఉన్నాయి.