ખંડોબા: ખંડોબા, મ્હાળસા અને બાણાઈ
જેજુરી, મહારાષ્ટ્ર

ખંડોબા, જેમને મલ્હારી માર્તંડ અને ખંડેરાયા પણ કહે છે, ભગવાન શિવનું રૂપ મનાય છે અને મહારાષ્ટ્રના અસંખ્ય પરિવારોના કુળદેવતા છે. પુણે પાસે જેજુરીની ટેકરી પર તેમનું ગડ મંદિર છે, જ્યાં હળદરનો ભંડારો ઉડાડીને ભક્તો તેમનો જયજયકાર કરે છે. આ કથા તેમનાં બે પત્નીઓ, મ્હાળસા અને બાણાઈ, ની છે.
કહે છે કે જ્યારે મણિ અને મલ્લ નામના બે દૈત્યો ઋષિઓને સતાવવા લાગ્યા, ત્યારે ભગવાન શિવે માર્તંડ ભૈરવનું રૂપ લઈને તેમનો અંત કર્યો; એ વિજયની કથા ચંપા ષષ્ઠી સાથે અલગથી કહેવાય છે. એ પછી દેવે જેજુરીને પોતાની રાજધાની બનાવી અને ઘોડા પર સવાર, હાથમાં ખડ્ગ લઈ, ભક્તોના રક્ષક ખંડોબા રૂપે ત્યાં જ વસી ગયા. પણ તેમની લીલા અહીં પૂરી ન થઈ. તેમના જીવનમાં બે દેવીઓ આવી, જેમની કથા મહારાષ્ટ્રના ગામેગામ ગવાય છે.

પહેલાં હતાં મ્હાળસા. પરંપરા મુજબ ખુદ માતા પાર્વતીએ નેવાસાના તિમશેટ નામના એક વેપારીને ઘેર દીકરી રૂપે જન્મ લીધો. મ્હાળસા સુંદર, ચતુર અને રસોઈમાં નિપુણ હતાં, અને બાળપણથી જ તેમનું મન મલ્હારીમાં રમતું હતું. પોષ પૂનમના દિવસે પાલીમાં ખૂબ ધામધૂમથી ખંડોબા અને મ્હાળસાનો વિવાહ થયો, અને આજે પણ દર વર્ષે એ જ દિવસે પાલીમાં આ વિવાહ-ઉત્સવ ઊજવાય છે. મ્હાળસા રાણી બનીને જેજુરી ગડ પર દેવ સાથે રહેવા લાગ્યાં.

બીજાં હતાં બાણાઈ. લોકકથા કહે છે કે ઘેટાં પાળનારી એક વસ્તીના મુખીને જંગલમાં એક નાનકડી બાળકી મળી, જેને તેણે પોતાની દીકરીની જેમ ઉછેરી. કેટલીક કથાઓ તેને સ્વર્ગની કન્યા કહે છે, કેટલીક ગંગાનું રૂપ. ઘેટાં-બકરાં વચ્ચે ઊછરેલી બાણાઈ ભોળી, નીડર અને મનની સાચી હતી. તેણે ખંડોબાનો મહિમા સાંભળ્યો હતો અને મનોમન તેમને જ પોતાના માની બેઠી હતી. તે રોજ પ્રાર્થના કરતી કે દેવ તેને અપનાવી લે.

એક દિવસ ગડ પર ખંડોબા અને મ્હાળસા સારીપાટ રમી રહ્યાં હતાં. નક્કી થયું કે જે હારશે, તે બાર વર્ષ વનમાં વિતાવશે. ખંડોબા હારી ગયા; કેટલાક લોકો કહે છે કે બાણાઈનો પોકાર સાંભળીને તેમણે જાણીજોઈને હાર સ્વીકારી. વચન પાળવા તેઓ ગડ છોડીને નીકળી પડ્યા અને એક વૃદ્ધ, ગરીબ ભરવાડનો વેશ ધરીને બાણાઈના પિતાની વસ્તીમાં પહોંચ્યા. તેમણે નોકરી માગી અને ઘેટાં ચરાવવાં, આંગણું વાળવું, પાણી ભરવું જેવાં બધાં નાનાં કામ ખુશીથી કરવા લાગ્યા.

વસ્તીના લોકો આ વૃદ્ધ નોકરને હલકો સમજતા અને વાતવાતમાં કામ ચીંધતા. તે બધું ચૂપચાપ સહન કરતો રહ્યો. પછી એક દિવસ ચરિયાણમાં આખું ટોળું અચાનક એમ ઢળી પડ્યું, જાણે તેમાં પ્રાણ જ ન રહ્યા હોય. વસ્તીમાં હાહાકાર મચી ગયો, કારણ કે ઘેટાં જ તેમનું બધું ધન હતાં. ત્યારે એ વૃદ્ધ ભરવાડ બોલ્યો, જો બાણાઈનો વિવાહ મારી સાથે કરી દેવામાં આવે, તો હું આ ટોળાને ફરી ઊભું કરી દઈશ. ખબર નહીં કેમ, બાણાઈના મનમાં આ નોકર માટે શ્રદ્ધા જાગી ચૂકી હતી; તેણે હા પાડી.

ભરવાડના કહેતાં જ આખું ટોળું બેંબેં કરતું ઊભું થઈ ગયું, અને વસ્તીમાં સાદગીથી વિવાહ થઈ ગયો. જેજુરી પાછા ફરતાં રસ્તામાં એ ભરવાડે પોતાનું સાચું રૂપ બતાવ્યું: ઘોડા પર સવાર, કપાળે ભંડારો, સ્વયં મલ્હારી માર્તંડ. બાણાઈની આંખો ભરાઈ આવી. જે દેવને તે વરસોથી પૂજતી આવી હતી, એ જ તેનો હાથ ઝાલીને ઊભા હતા.

જેજુરી પહોંચતાં જ દેવનું સ્વાગત મ્હાળસાના ક્રોધથી થયું. રાણીને આ નવો વિવાહ જરાય ન ગમ્યો, અને બંને દેવીઓ વચ્ચે ખૂબ બોલાચાલી થઈ; આ નોકઝોક આજે પણ લોકગીતોમાં ખૂબ પ્રેમ અને હાસ્ય સાથે ગવાય છે. ત્યારે ખંડોબાએ બંનેનું માન રાખ્યું. ગડ ઉપરના મુખ્ય મંદિરમાં મ્હાળસા તેમની સાથે બિરાજ્યાં, અને ટેકરીનો નીચલો ભાગ બાણાઈને મળ્યો, જ્યાં તેમનું પોતાનું અલગ સ્થાન છે.

મહારાષ્ટ્રના ભક્તો આ કથામાં પોતાના દેવને જુએ છે, જે મહેલની રાણીના પણ છે અને જંગલની ભરવાડણના પણ; જે વચન માટે રાજપાટ છોડી શકે છે અને પ્રેમ માટે નોકર બનીને કામ કરી શકે છે. એટલે જ ખેડૂતો, ભરવાડો, વેપારીઓ અને સૈનિકો, સૌ તેમને પોતાના કુળદેવ માને છે. જેજુરીમાં એટલો ભંડારો ઊડે છે કે આખો ગડ સોના જેવો પીળો દેખાય છે, અને લોકો તેને પ્રેમથી સોન્યાચી જેજુરી કહે છે. ત્યાં એક જ જયઘોષ ગુંજે છે, યેળકોટ યેળકોટ જય મલ્હાર.
સ્રોત
મણિ-મલ્લ પરના વિજયની કથા મલ્હારી માહાત્મ્યમાં છે, જે પોતાને બ્રહ્માંડ પુરાણનો અંશ ગણાવે છે. મ્હાળસા અને બાણાઈની કથા મહારાષ્ટ્રની લોક-પરંપરા અને લોકગીતોમાંથી આવે છે, અને તેના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે.