MythraanMYTHRAAN
मराठी ▾
हिंदीEnglishবাংলাతెలుగుதமிழ்ગુજરાતીಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

खंडोबा: खंडेराया, म्हाळसा आणि बाणाई

जेजुरी, महाराष्ट्र

खंडोबा: खंडेराया, म्हाळसा आणि बाणाई
कथा ऐकानिवेदन हिंदीत

खंडोबा, ज्यांना मल्हारी मार्तंड आणि खंडेराया म्हणतात, हे भगवान शंकरांचे रूप मानले जातात आणि महाराष्ट्रातील असंख्य घराण्यांचे कुलदैवत आहेत. पुण्याजवळच्या जेजुरीगडावर त्यांचे मंदिर आहे, जिथे भंडाऱ्याची उधळण करत भक्त त्यांचा जयजयकार करतात. ही कथा त्यांच्या दोन पत्नी, म्हाळसा आणि बाणाई यांची आहे.

असे सांगतात की मणी आणि मल्ल या दोन दैत्यांनी ऋषिमुनींना छळायला सुरुवात केली, तेव्हा भगवान शंकरांनी मार्तंड भैरवाचे रूप घेऊन त्यांचा नाश केला; त्या विजयाची आठवण चंपाषष्ठीला स्वतंत्रपणे केली जाते. त्यानंतर देवाने जेजुरीला आपली राजधानी केली आणि घोड्यावर स्वार, हाती खड्ग घेतलेले, भक्तांचे रक्षक खंडेराया म्हणून तिथे वास केला. पण त्यांची लीला इथेच संपली नाही. त्यांच्या आयुष्यात दोन देवी आल्या, आणि त्यांची कहाणी महाराष्ट्राच्या गावोगावी जागरणांत गाइली जाते.

खंडोबा — 1

पहिल्या होत्या म्हाळसा. परंपरेनुसार साक्षात पार्वतीमातेने नेवाशाच्या तिमशेट नावाच्या व्यापाऱ्याच्या घरी कन्या म्हणून जन्म घेतला. म्हाळसा रूपवान, चतुर आणि स्वयंपाकात सुगरण होती, आणि लहानपणापासून तिचे मन मल्हारीतच गुंतले होते. पौष पौर्णिमेला पालीत मोठ्या थाटामाटात खंडोबा आणि म्हाळसा यांचे लग्न लागले, आणि आजही दरवर्षी त्याच दिवशी पालीत हा विवाहसोहळा साजरा होतो. म्हाळसा राणी म्हणून जेजुरीगडावर देवासोबत राहू लागली.

खंडोबा — 2

दुसरी होती बाणाई. लोककथा सांगते की मेंढपाळांच्या एका वस्तीच्या नायकाला रानात एक तान्ही मुलगी सापडली आणि त्याने तिला पोटच्या पोरीसारखे वाढवले. काही कथा तिला स्वर्गातली कन्या म्हणतात, तर काही गंगेचे रूप. मेंढरांच्या कळपात वाढलेली बाणाई साधी, निर्भय आणि मनाने खरी होती. तिने खंडेरायाची कीर्ती ऐकली होती आणि मनोमन त्यांनाच आपले मानले होते. देवाने आपल्याला स्वीकारावे, अशी ती रोज प्रार्थना करायची.

खंडोबा — 3

एके दिवशी गडावर खंडोबा आणि म्हाळसा सारीपाट खेळत होते. जो हरेल त्याने बारा वर्षे वनवासात काढायची, असा पण ठरला. खंडोबा हरले; काही जण म्हणतात की बाणाईची आर्त हाक ऐकून त्यांनी मुद्दामच हार पत्करली. दिलेला शब्द पाळण्यासाठी ते गड सोडून निघाले आणि एका गरीब म्हाताऱ्या मेंढपाळाचा वेश घेऊन बाणाईच्या वडिलांच्या वस्तीवर पोहोचले. त्यांनी चाकरी मागितली आणि मेंढरे राखणे, अंगण झाडणे, पाणी भरणे अशी सगळी हलकी कामे आनंदाने करू लागले.

खंडोबा — 4

वस्तीवरचे लोक या म्हाताऱ्या चाकराला कमी लेखत आणि सतत कामाला जुंपत. तो सगळे शांतपणे सहन करत राहिला. मग एके दिवशी रानात चरणारा सगळा कळप अचानक कोसळला, जणू त्यातले प्राणच गेले. वस्तीवर आकांत उडाला, कारण मेंढरे हीच त्यांची सारी संपत्ती होती. तेव्हा तो म्हातारा मेंढपाळ म्हणाला, बाणाईचे लग्न माझ्याशी लावून द्याल, तर मी हा कळप पुन्हा उभा करीन. का कोण जाणे, पण बाणाईच्या मनात या चाकराविषयी श्रद्धा जागली होती; तिने होकार दिला.

खंडोबा — 5

त्याच्या शब्दासरशी सारा कळप बें बें करत उठून उभा राहिला, आणि वस्तीवर साधेपणाने लग्न लागले. जेजुरीकडे परतताना वाटेत त्या मेंढपाळाने आपले खरे रूप दाखवले: घोड्यावर स्वार, कपाळी भंडारा, साक्षात मल्हारी मार्तंड. बाणाईचे डोळे भरून आले. ज्या देवाची ती वर्षानुवर्षे पूजा करत आली होती, तोच तिचा हात धरून उभा होता. आपल्या भक्तीचे फळ असे समोर उभे पाहून ती देवाच्या पाया पडली.

खंडोबा — 6

जेजुरीत पोहोचताच देवाचे स्वागत म्हाळसेच्या रागाने झाले. हे नवे लग्न राणीला मुळीच रुचले नाही, आणि दोघींमध्ये जोरदार भांडण जुंपले; त्या कुरबुरी आजही लोकगीतांत मोठ्या प्रेमाने आणि गमतीने गाइल्या जातात. तेव्हा खंडेरायाने दोघींचाही मान राखला. गडावरच्या मुख्य मंदिरात म्हाळसा त्यांच्यासोबत विराजमान झाली, आणि डोंगराचा खालचा भाग बाणाईला मिळाला, जिथे तिचे स्वतंत्र स्थान आहे.

खंडोबा — 7

महाराष्ट्रातले भक्त या कथेत आपला देव पाहतात: जो महालातल्या राणीचाही आहे आणि रानातल्या मेंढपाळणीचाही, जो दिलेल्या शब्दासाठी राजवैभव सोडतो आणि प्रेमासाठी चाकरी करतो. म्हणूनच शेतकरी, मेंढपाळ, व्यापारी, सैनिक सगळेच त्याला आपले कुलदैवत मानतात. जेजुरीत एवढा भंडारा उधळला जातो की अख्खा गड सोन्यासारखा पिवळाधमक दिसतो, म्हणून तिला प्रेमाने सोन्याची जेजुरी म्हणतात. तिथे एकच गजर घुमतो, येळकोट येळकोट जय मल्हार.

स्रोत

मणी-मल्ल दैत्यांवरील विजयाची कथा मल्हारी माहात्म्यात आहे, जे स्वतःला ब्रह्मांड पुराणाचा भाग म्हणवते. म्हाळसा आणि बाणाई यांची कथा महाराष्ट्राच्या लोकपरंपरेतून आणि जागरण-गीतांतून आली असून तिची अनेक रूपे प्रचलित आहेत.

आणखी कथा

कथा पाहा आणि ऐका — मोफत ॲपडाउनलोडApp Store