मुंबईची महालक्ष्मी: समुद्रातून आलेल्या तीन देवी
महालक्ष्मी, दक्षिण मुंबई (महाराष्ट्र)

दक्षिण मुंबईत समुद्राच्या काठावर उंचावर उभं असलेलं महालक्ष्मी मंदिर शहरातल्या सर्वात जुन्या आणि सर्वात प्रिय मंदिरांपैकी एक आहे. इथे गाभाऱ्यात तीन देवी एकत्र विराजमान आहेत, महालक्ष्मी, महाकाली आणि महासरस्वती. मुंबईची परंपरा सांगते की या तिन्ही मूर्ती याच किनाऱ्यावरच्या पाण्यातून बाहेर आल्या, ज्या काळात समुद्राला अडवण्याचं काम वारंवार कोसळत होतं.
अठराव्या शतकाच्या शेवटची गोष्ट. मुंबई तेव्हा एक शहर नव्हतं, सात वेगवेगळ्या बेटांचा समूह होतं, आणि भरती आली की मधली सखल जमीन पाण्याखाली जायची. वरळीजवळ समुद्राने जी खिंड पाडली होती, तिथून दिवसातून दोनदा खारं पाणी आत घुसायचं. ठरलं की तिथे बांध घालून ही खिंड कायमची बंद करायची.

या कामाचं कंत्राट शहरातले एक स्थानिक कंत्राटदार रामजी शिवजी प्रभू यांना मिळालं. दगड टाकले गेले, माती भरली गेली, भिंत उभी राहू लागली, आणि मग भरती आली आणि सगळं वाहून गेलं. हे एकदा नाही, पुन्हा पुन्हा घडलं. महिने गेले, मजूर थकले, पैसा संपत आला, आणि रामजी शिवजींच्या डोक्यावर कर्ज आणि बदनामी दोन्ही चढू लागली.

एका रात्री, थकलेला तो माणूस झोपला तेव्हा त्याला स्वप्नात एक तेजस्वी स्त्रीरूप दिसलं. परंपरा सांगते की आई म्हणाली, आम्ही तिघी बहिणी याच किनाऱ्याच्या पाण्यात पडून आहोत. आम्हाला बाहेर काढा आणि अशा जागी बसवा जिथून आम्हाला समुद्र दिसत राहील.

सकाळी उठताच त्यांनी आपल्या माणसांना बोलावलं आणि त्या जागेकडे बोट दाखवलं. कोळी आपली जाळी घेऊन उथळ पाण्यात उतरले. कितीतरी वेळा जाळं रिकामं परतलं, आणि मग एकदा ते जड होऊन वर आलं. पाण्यातून दगडाच्या तीन मूर्ती निघाल्या, मध्ये महालक्ष्मी आणि दोन्ही बाजूंना महाकाली आणि महासरस्वती.

सांगतात की फार पूर्वी कुठल्यातरी अस्वस्थ काळात या मूर्ती सुरक्षित राहाव्यात म्हणून समुद्रात ठेवल्या गेल्या होत्या, आणि लोक त्या विसरून गेले होते. रामजी शिवजींनी किनाऱ्यावरच्या टेकडीवर थोडी जागा मागितली आणि तिथे एक छोटंसं मंदिर बांधून तिन्ही देवींना समुद्राकडे तोंड करून बसवलं. लोककथा सांगते की त्यानंतर बांध टिकला, जरी इतिहास हेही सांगतो की ते काम अनेक वर्षांच्या मेहनतीने आणि अनेक हातांनी पूर्ण झालं.

तेच मंदिर आज भुलाभाई देसाई मार्गावर, कुंबाला हिलच्या उतारावर उभं आहे. आत तिन्ही देवी सोन्याच्या अलंकारांनी, नथीने आणि फुलांनी सजलेल्या असतात. महालक्ष्मीच्या हातात कमळ आहे, महाकाली ही शक्तीचं रूप आणि महासरस्वतीच्या हातात वीणा आणि ग्रंथ. मंदिराच्या मागच्या पायऱ्या थेट खडकांपर्यंत आणि लाटांपर्यंत उतरतात.

नवरात्रात इथे लाखो भाविक येतात, दिवाळीला लक्ष्मीपूजनाची रांग रात्री उशिरापर्यंत तुटत नाही, आणि गुढीपाडव्याला नवं काम सुरू करणारे सर्वप्रथम इथे डोकं टेकतात. भाविक खडकांवरून समुद्राकडे हात जोडतात, कारण श्रद्धा आहे की आई त्याच पाण्यातून आली. शहराच्या धावपळीच्या अगदी मध्यभागी ही जागा विलक्षण शांत वाटते.

भक्त सांगतात की लक्ष्मी ही केवळ धनाची देवता नाही. लक्ष्मी ती आहे जी टिकवते, जी उभं राहिलेलं उभंच राहू देते, आणि म्हणूनच तिच्यासोबत महाकालीची शक्ती आणि महासरस्वतीची बुद्धी बसलेली आहे, कारण या तिघींशिवाय काहीही फार काळ टिकत नाही. आजची बरीचशी मुंबई त्याच जमिनीवर उभी आहे जी कधी समुद्र होती. म्हणूनच इथले लोक म्हणतात की या शहरात जे काही टिकून आहे, ते आईची कृपा आणि माणसाचे कष्ट या दोन्हींच्या आधारावर टिकून आहे.
स्रोत
समुद्रातून तीन मूर्ती सापडणे, रामजी शिवजी प्रभूंचे स्वप्न आणि बांध पूर्ण होणे ही मुंबईची लोक आणि मंदिर परंपरा आहे, कोणत्याही पुराणातील कथा नाही, आणि बांध केवळ याच कारणाने पूर्ण झाला असे म्हणणे योग्य होणार नाही. मंदिराच्या स्थापनेच्या वर्षाबाबत वेगवेगळी माहिती मिळते, मंदिराची स्वतःची माहिती सुमारे सतराशे एकसष्ट सांगते आणि अठराशे एकतीस साली झालेल्या पुनर्बांधणी व विस्ताराची नोंद आहे.