शनि शिंगणापूर: ज्या गावाच्या घरांना दारं नाहीत
शिंगणापूर, अहमदनगर (महाराष्ट्र)

अहमदनगर जिल्ह्यातलं शिंगणापूर हे गाव शनिदेवाच्या त्या स्थानासाठी ओळखलं जातं, जिथे मंदिराला छत नाही आणि मूर्तीही नाही, फक्त उघड्या चौथऱ्यावर उभा असलेला एक उंच काळा पाषाण आहे. गावाची सर्वात मोठी ओळख म्हणजे इथल्या घरांना चौकट आहे, पण दार आणि कुलूप नाही. लोकांची श्रद्धा आहे की ही परंपरा शनिदेवाला दिलेल्या एका वचनातून चालत आली आहे.
गोष्ट फार जुनी आहे. शिंगणापूर तेव्हा काळ्या मातीच्या शेतांमध्ये वसलेलं एक छोटंसं गाव होतं, आणि त्याच्या जवळून पानसनाला नावाचा पावसाळी ओढा वाहत असे. एका वर्षी इतका जोरदार पाऊस झाला की ओढा काठ फोडून वाहू लागला. पाणी ओसरल्यावर लोकांना दिसलं की ओढ्याच्या पात्रात एक मोठा काळा पाषाण अडकून पडला आहे, तसा दगड त्या भागात कुठेही सापडत नसे.

गावातल्या एका धनगर पोराने कुतूहलाने आपल्या काठीचं टोक त्या पाषाणाला टेकवलं. सांगतात की त्याच जागेतून एक लाल धार वाहू लागली. पोरगा घाबरला आणि पळत जाऊन सगळ्या गावाला घेऊन आला. लोक लांब उभे राहून बघत राहिले, कुणाचीही त्या दगडाला हात लावण्याची हिंमत झाली नाही.

त्याच रात्री त्या पोराच्या स्वप्नात एक तेजस्वी रूप आलं आणि म्हणालं, घाबरू नकोस, मी शनैश्चर आहे आणि हा पाषाण माझं स्वयंभू रूप आहे. मला ओढ्यात सोडू नका, आपल्या गावात घेऊन चला. जाग आली तेव्हा पोरगा थरथरत होता, पण त्याच्या मनात शंका उरली नव्हती.

सकाळी त्याने गावकऱ्यांना सगळं सांगितलं. लोकांनी विचारलं की मंदिर कसं बांधावं, तेव्हा स्वप्नात मिळालेलं उत्तर त्याने पुन्हा सांगितलं. शनिदेव म्हणाले होते, माझ्यासाठी छत बांधू नका, सारं आकाशच माझं छप्पर आहे. मला उघड्यावरच राहू द्या, उन्हात आणि पावसात, जिथे येणाऱ्या प्रत्येकाला मी आड कशाशिवाय दिसेन, आणि दर शनिवारी तेल वाहत जा.

आणि एक वचनही दिलं, की जोवर मी इथे उघड्यावर उभा आहे, तोवर या गावाला चोरांची भीती राहणार नाही. गावकऱ्यांनी ते वचन नुसतं बोलणं मानलं नाही, आपल्या जगण्यात उतरवलं. तेव्हापासून आजपर्यंत शिंगणापूरच्या घरांना चौकट बसते पण दार बसत नाही, कपाटांना कुलूप लावलं जात नाही आणि दुकानांतही तोच रिवाज आहे. दोन हजार अकरा साली इथे एक बँकेची शाखा सुरू झाली, जिच्या मुख्य दाराला कुलूप ठेवलं गेलं नाही, आणि ती देशातली अशा प्रकारची पहिली शाखा म्हटली गेली.

शनिदेवाचं स्थान आजही तसंच उघडं आहे. साधारण साडेपाच फूट उंच काळा पाषाण चौथऱ्यावर उभा आहे, त्यावर मुख किंवा अवयव कोरलेले नाहीत, समोर त्रिशूळ आणि नंदी आहेत. जवळच एक जुनं कडुनिंबाचं झाड आहे, आणि गावकरी सांगतात की त्याची जी फांदी दुपारी पाषाणावर सावली टाकू लागते, ती आपोआप मोडून पडते.

दर शनिवारी इथे तिळाच्या तेलाचा अभिषेक होतो, काळं वस्त्र आणि काळे तीळ वाहिले जातात. अमावास्येला आणि शनि जयंतीला लाखो भाविक येतात आणि दर्शनाआधी स्नान करूनच पुढे जातात. भक्त शनिदेवाला न्यायाची देवता मानतात, तो कठोर गुरू जो कुणाचीही बाजू घेत नाही आणि प्रत्येकाला त्याच्या कर्माचंच फळ देतो. लोक इथे कर्मातून सुटका मागायला नाही, तर कर्माला सामोरं जाण्याचं बळ मागायला येतात.

गावकरी सांगतात की इथे चोरी होतच नाही, जरी खरं हेही आहे की क्वचित एखाद दुसरी घटना नोंदली गेली आहे. तरीही दार न लावण्याची ही रीत पिढ्यानपिढ्या तुटलेली नाही, कारण गावासाठी ती सुरक्षेची सोय नाही, दिलेलं वचन पाळणं आहे. शिंगणापूरची कथा हेच सांगते की जिथे विश्वासच पहारा देत उभा असतो, तिथे कुलपाची गरज कमी होते.
स्रोत
शनिदेवाच्या पौराणिक कथा वेगवेगळ्या ग्रंथांत मिळतात, पण शिंगणापुरात पाषाण सापडणे, धनगराचे स्वप्न आणि छत नसलेले स्थान ही पूर्णपणे महाराष्ट्राची लोक आणि मंदिर परंपरा आहे, कोणत्याही पुराणात तिचा उल्लेख नाही. दार नसलेली घरे आणि दोन हजार अकरा साली सुरू झालेली कुलूपविरहित बँक शाखा या बातम्यांत नोंदलेल्या गोष्टी आहेत, तर गावात चोरी होत नाही ही लोकश्रद्धा असून तिला अपवादही नोंदले गेले आहेत. कथेची अनेक रूपे प्रचलित आहेत.