तुळजाभवानी: त्वरिता माता: तुळजाभवानी आणि कुकूर दैत्य
तुळजापूर, महाराष्ट्र

तुळजाभवानी ही महाराष्ट्राची कुलस्वामिनी आणि साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते. धाराशिव जिल्ह्यातील तुळजापूर येथे बालाघाटच्या डोंगररांगेत तिचे प्राचीन मंदिर आहे. ती अष्टभुजा महिषासुरमर्दिनी दुर्गेचेच रूप असून, भक्ताच्या हाकेला ती त्वरित धावून आली, या कथेशी तिचे नाव जोडलेले आहे.
फार पूर्वी कर्दम नावाचे एक ऋषी होते. त्यांची पत्नी अनुभूती सुशील, सात्त्विक आणि धर्मपरायण होती, आणि त्यांना एक लहान मुलगा होता. एके दिवशी अचानक कर्दम ऋषींचे निधन झाले आणि अनुभूतीवर जणू आभाळ कोसळले. पतीविना जगण्याची तिची इच्छाच उरली नव्हती, पण ऋषिमुनींनी तिला समजावले की तुझ्या तान्ह्या बाळाला आईची गरज आहे, आणि तपश्चर्येने हे आयुष्य सार्थ करता येईल.

अनुभूतीने मुलाला गुरूंच्या आश्रमात सोपवले आणि मंदाकिनी नदीच्या काठी एक कुटी बांधून आदिशक्तीची तपश्चर्या सुरू केली. तिची प्रार्थना अगदी साधी होती: आई, माझ्या बाळाचे रक्षण कर आणि मला धर्माच्या वाटेवर ठेव. दिवस गेले, वर्षे गेली. तपाच्या तेजाने तिचा चेहरा शांत आणि उजळ झाला, आणि भोवतालचे वनही जणू तिच्या साधनेने पवित्र झाले.

त्याच वनात कुकूर नावाचा एक दैत्य फिरत असे. तपात मग्न असलेल्या अनुभूतीला पाहून त्याच्या मनात पाप जागले. तो वारंवार तिचे ध्यान भंग करू लागला, तिला घाबरवून आपल्या ताब्यात घेण्याचा प्रयत्न करू लागला. एके दिवशी त्याने बळजबरीने तिचे तप मोडण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा एकट्या, निःशस्त्र अनुभूतीने डोळे मिटून पूर्ण विश्वासाने हाक मारली, आई जगदंबे, आता माझी लाज तुझ्या हाती आहे.

तिची हाक पुरी होण्याआधीच सगळीकडे प्रकाश पसरला. सिंहावर आरूढ, आठ हातांत शस्त्रे घेतलेली देवी भवानी प्रकट झाली. कुकूराने आधी गर्वाने तिला आव्हान दिले, मग रेड्याचे रूप घेऊन तो देवीवर धावून गेला. पण आईपुढे त्याचे काहीच चालले नाही. देवीने त्रिशुळाने त्याचा अंत केला आणि वनात पुन्हा शांतता पसरली. भीतीने थरथरणाऱ्या अनुभूतीने डोळे उघडले, तेव्हा समोर करुणेने हसणारी जगदंबा उभी होती.

अनुभूती आईच्या चरणी लीन झाली. ती म्हणाली, आई, लेकराच्या एका हाकेला आई धावत येते, तशी तू त्वरित आलीस. आता याच डोंगरावर राहा, म्हणजे संकटात तुला हाक मारणाऱ्या प्रत्येकाला असाच आधार मिळेल. देवी प्रसन्न झाली, तिने वर दिला आणि तिथेच वास केला. भक्ताच्या हाकेला त्वरित आली म्हणून ती त्वरिता झाली; कालांतराने त्याचे तुळजा झाले, आणि ते स्थान तुळजापूर म्हणून ओळखले जाऊ लागले.

तुळजापुरात आजही देवीची सेवा जिवंत आई मानूनच होते. मंदिराच्या परंपरेनुसार नवरात्रापूर्वी देवीची मूर्ती काही दिवस पलंगावर निद्रेसाठी ठेवली जाते, याला मंचकी निद्रा म्हणतात, आणि घटस्थापनेला आई पुन्हा गाभाऱ्यात सिंहासनावर विराजमान होते. दसऱ्याच्या युद्धानंतर थकलेली आई पुन्हा काही दिवस श्रमनिद्रा घेते. भक्तांसाठी हा केवळ विधी नाही; ही आई लढते, थकते आणि आपल्या लेकरांसाठी पुन्हा उभी राहते.

छत्रपती शिवाजी महाराज तुळजाभवानीचे निस्सीम भक्त होते, अशी महाराष्ट्रात सर्वत्र रूढ श्रद्धा आहे, आणि लोकपरंपरा त्यांच्या तलवारीलाही भवानी या नावाने ओळखते. आजही घराघरांत आईचा जोगवा मागितला जातो, गोंधळ घातला जातो आणि आई राजा उदो उदो असा गजर होतो. मनापासून मारलेल्या हाकेला उशीर न करणारी आई, अशीच तिची आठवण ही कथा जपते.
स्रोत
अनुभूती आणि कुकूर दैत्याची कथा ही तुळजापूर मंदिराची स्थळपरंपरा असून ती स्कंद पुराणाशी जोडली जाते; देवीविषयी इतर कथाही प्रचलित आहेत. शिवाजी महाराजांची देवीभक्ती ही महाराष्ट्रातील व्यापक परंपरा आहे.