अंबाबाई: करवीरनिवासिनी अंबाबाई आणि कोल्हासुर
कोल्हापूर, महाराष्ट्र

कोल्हापूरची अंबाबाई, जिला श्री महालक्ष्मी आणि करवीरनिवासिनी म्हणतात, ही महाराष्ट्रातील अत्यंत पूजनीय देवी असून साडेतीन शक्तिपीठांपैकी एक मानली जाते. पंचगंगेजवळ तिचे प्राचीन मंदिर आहे आणि असंख्य घराण्यांची ती कुलदेवता आहे. कोल्हापूर हे नाव कसे पडले, हे ही कथा सांगते.
जुनी कथा सांगते की करवीर क्षेत्र म्हणून ओळखली जाणारी ही पवित्र भूमी महालक्ष्मीला इतकी प्रिय होती की तिने इथेच आपला नित्य निवास केला. इथे ऋषिमुनी तप करत, शेते डोलत आणि लोक सुखाने नांदत. पण त्याच काळात कोल्हासुर नावाच्या एका बलाढ्य दैत्याने या प्रदेशावर ताबा मिळवला. आपल्या ताकदीचा त्याला इतका गर्व होता की आपल्याला कोणीच हरवू शकणार नाही, असे त्याला वाटे.

कोल्हासुर आणि त्याच्या मुलांनी करवीरात हाहाकार माजवला. यज्ञ बंद पडले, ऋषींचे आश्रम उद्ध्वस्त झाले आणि सामान्य माणसे भीतीच्या छायेत जगू लागली. त्याचा मुलगा करवीर याचा अत्याचार इतका वाढला की भगवान शंकरांनी स्वतः त्याचा वध केला. मरताना करवीराने प्रार्थना केली की हा प्रदेश माझ्या नावाने ओळखला जावा, आणि तेव्हापासून तो करवीर झाला. पण मुलाच्या मृत्यूने कोल्हासुराचा क्रोध अधिकच भडकला.

कोल्हासुराने देवांना त्यांच्या स्थानांवरून हुसकावून लावले आणि स्वतःला या भूमीचा एकमेव स्वामी घोषित केले. कथेच्या काही रूपांत असेही सांगितले जाते की त्याने देवीलाही हे क्षेत्र सोडून जाण्यास सांगितले, आणि योग्य वेळ येईपर्यंत देवीने संयम ठेवला. त्याच्या अत्याचाराने कळस गाठला, तेव्हा देव आणि ऋषी एकत्र येऊन जगदंबेला शरण गेले आणि विनवणी केली, आई, तुझ्या लाडक्या करवीराला या दैत्यापासून मुक्त कर.

भक्तांची हाक ऐकून महालक्ष्मी सिंहावर आरूढ होऊन रणांगणात उतरली. तिच्यासोबत तिच्या सख्या आणि सहायक शक्ती होत्या, त्यांत त्र्यंबोली देवी प्रमुख होती. कोल्हासुराने आपले सगळे सैन्य देवीवर सोडले आणि घनघोर युद्ध झाले. आईच्या तेजापुढे त्याची सेना एकामागून एक कोसळत गेली, आणि शेवटी स्वतः कोल्हासुर देवीसमोर उभा ठाकला. करवीरची सारी प्रजा श्वास रोखून आईच्या विजयाची वाट पाहत होती.

आश्विन शुद्ध पंचमीला आईने त्रिशुळाने कोल्हासुरावर अंतिम प्रहार केला. कोसळताना त्याचा सारा गर्व गळून पडला आणि तो देवीच्या चरणी लीन झाला. तो म्हणाला, आई, मी खूप पापे केली, पण तुझ्या हातून मुक्ती मिळाली हे माझे भाग्य. माझी एकच विनंती आहे, हे नगर माझ्या नावाने ओळखले जावे आणि ते तीर्थक्षेत्र व्हावे. करुणामयी आईने शत्रूचीही ही शेवटची इच्छा पूर्ण केली. तेव्हापासून हे नगर कोल्हापूर झाले आणि आई करवीरनिवासिनी म्हणून इथेच विराजमान झाली.

असे सांगतात की विजयाच्या सोहळ्यात आपला योग्य मान झाला नाही, असे त्र्यंबोली देवीला वाटले. रुसून ती नगराच्या पूर्वेकडच्या टेकडीवर जाऊन बसली आणि अंबाबाईकडे पाठ फिरवली. बहिणीचा रुसवा काढण्यासाठी दरवर्षी ललिता पंचमीला अंबाबाईची पालखी त्र्यंबोली टेकडीवर जाते. तिथे कुष्मांड भेदनाचा विधी होतो, म्हणजे एका कुमारिकेच्या हस्ते कोहळा भेदला जातो, कोल्हासुराच्या अंताचे प्रतीक म्हणून, आणि दोघी बहिणींची पुन्हा भेट होते.

आजही अंबाबाईचे मंदिर हे करवीरचे हृदय आहे. पश्चिमाभिमुख आईच्या दर्शनासाठी वर्षभर भाविकांची गर्दी असते, आणि वर्षातून काही दिवस मावळत्या सूर्याची किरणे गाभाऱ्यात शिरून आईच्या चरणांपासून मुखापर्यंत पोहोचतात; याला किरणोत्सव म्हणतात. नवरात्रात आईची पालखी निघते आणि घराघरांत तिचे नाव घेतले जाते. भक्तांसाठी अंबाबाई फक्त धनाची देवता नाही; अन्यायापुढे शक्ती बनणारी आणि शत्रूलाही करुणा दाखवणारी ती आई आहे.
स्रोत
करवीर माहात्म्य आणि कोल्हापूरच्या मंदिराची जिवंत परंपरा; कोल्हासुराच्या कथेची अनेक रूपे प्रचलित आहेत, आणि त्र्यंबोली देवीची कथा स्थानिक लोकपरंपरा आहे.