MythraanMYTHRAAN
ગુજરાતી ▾
हिंदीEnglishবাংলাमराठीతెలుగుதமிழ்ಕನ್ನಡമലയാളംଓଡ଼ିଆ
AndroidiOS

અંબાબાઈ: કરવીરની અંબાબાઈ અને કોલ્હાસુર

કોલ્હાપુર, મહારાષ્ટ્ર

અંબાબાઈ: કરવીરની અંબાબાઈ અને કોલ્હાસુર
કથા સાંભળોવર્ણન હિન્દીમાં

કોલ્હાપુરનાં અંબાબાઈ, જેમને શ્રી મહાલક્ષ્મી અને કરવીરનિવાસિની પણ કહે છે, મહારાષ્ટ્રનાં સૌથી પૂજનીય દેવીઓમાંનાં એક છે અને અહીંનાં સાડા ત્રણ શક્તિપીઠોમાં ગણાય છે. પંચગંગા નદી પાસે તેમનું પ્રાચીન મંદિર છે, અને અસંખ્ય પરિવારો તેમને પોતાનાં કુળદેવી માને છે. આ કથા કહે છે કે આ નગરનું નામ કોલ્હાપુર કેવી રીતે પડ્યું.

જૂની કથા કહે છે કે કરવીર ક્ષેત્ર કહેવાતી આ પવિત્ર ભૂમિ દેવી મહાલક્ષ્મીને એટલી પ્રિય હતી કે તેમણે તેને પોતાનું નિત્ય નિવાસ બનાવી લીધું. અહીં ઋષિઓ તપ કરતા, ખેતરો લહેરાતાં અને લોકો સુખેથી રહેતા હતા. પણ એ જ દિવસોમાં કોલ્હાસુર નામના એક બળવાન દૈત્યે આ ક્ષેત્ર પર કબજો કરી લીધો. તેને પોતાની શક્તિનું એટલું ઘમંડ હતું કે તે માનતો, કોઈ તેને ક્યારેય હરાવી ન શકે.

અંબાબાઈ — 1

કોલ્હાસુર અને તેના દીકરાઓએ કરવીરમાં આતંક મચાવ્યો. યજ્ઞો બંધ થઈ ગયા, ઋષિઓના આશ્રમો ઉજ્જડ થવા લાગ્યા અને સાધારણ લોકો ડરના ઓથાર નીચે જીવવા લાગ્યા. તેના દીકરા કરવીરનો અત્યાચાર એટલો વધ્યો કે ભગવાન શિવે પોતે તેનો અંત કર્યો. મરતી વખતે કરવીરે પ્રાર્થના કરી કે આ ક્ષેત્ર તેના નામે ઓળખાય, અને ત્યારથી તે કરવીર કહેવાયું. પણ દીકરાના મૃત્યુથી કોલ્હાસુરનો ક્રોધ વધુ ભડકી ઊઠ્યો.

અંબાબાઈ — 2

કોલ્હાસુરે દેવોને તેમનાં સ્થાનોમાંથી ભગાડી મૂક્યા અને પોતાને આ ભૂમિનો એકછત્ર સ્વામી જાહેર કર્યો. કથાનાં કેટલાંક રૂપોમાં કહેવાયું છે કે તેણે દેવી પાસે પણ આ ક્ષેત્ર છોડી દેવાની માગણી કરી, અને દેવીએ યોગ્ય સમય આવે ત્યાં સુધી ધીરજ રાખી. જ્યારે તેનો અત્યાચાર હદ વટાવી ગયો, ત્યારે દેવો અને ઋષિઓ મળીને જગદંબાના શરણે ગયા અને પ્રાર્થના કરી, મા, તમારી વહાલી કરવીર ભૂમિને આ દૈત્યથી મુક્ત કરો.

અંબાબાઈ — 3

ભક્તોનો પોકાર સાંભળી મા મહાલક્ષ્મી સિંહ પર સવાર થઈને રણભૂમિમાં ઊતર્યાં. તેમની સાથે તેમની સખીઓ અને સહાયક શક્તિઓ પણ હતી, જેમાં ત્ર્યંબોલી દેવી મુખ્ય હતાં. કોલ્હાસુરે પોતાની આખી સેના દેવી પર ઝીંકી દીધી અને ઘોર યુદ્ધ થયું. માના તેજ સામે તેની સેના એક પછી એક ઢળતી ગઈ, અને અંતે ખુદ કોલ્હાસુર દેવી સામે આવીને ઊભો રહ્યો.

અંબાબાઈ — 4

આસો સુદ પાંચમના દિવસે માએ ત્રિશૂળથી કોલ્હાસુર પર અંતિમ પ્રહાર કર્યો. પડતા દૈત્યનું બધું ઘમંડ ઓગળી ગયું અને તે માના ચરણોમાં નમી પડ્યો. તેણે કહ્યું, મા, મેં ઘણાં પાપ કર્યાં, પણ તમારા હાથે મુક્તિ પામીને ધન્ય છું. મારી એક વિનંતી છે, આ નગર મારા નામે ઓળખાય અને તીર્થ બને. કરુણામયી માએ શત્રુની આ અંતિમ ઇચ્છા પણ પૂરી કરી. ત્યારથી આ નગર કોલ્હાપુર કહેવાયું, અને મા કરવીરનિવાસિની બનીને અહીં જ બિરાજી ગયાં.

અંબાબાઈ — 5

કહે છે કે વિજયના ઉત્સવમાં ત્ર્યંબોલી દેવીને લાગ્યું કે તેમનું યોગ્ય માન ન થયું. તેઓ રિસાઈને નગરની પૂર્વમાં એક ટેકરી પર જઈ બેઠાં અને અંબાબાઈ તરફ પીઠ ફેરવી લીધી. રિસાયેલી બહેનને મનાવવા દર વર્ષે લલિતા પંચમીએ અંબાબાઈની પાલખી ત્ર્યંબોલી ટેકરી સુધી જાય છે. ત્યાં એક કુમારિકાના હાથે કોળું, જેને મરાઠીમાં કોહળા કહે છે, વીંધવામાં આવે છે, જે કોલ્હાસુરના અંતનું પ્રતીક છે, અને બંને બહેનોનું ફરી મિલન થાય છે.

અંબાબાઈ — 6

આજે પણ અંબાબાઈનું મંદિર કરવીરનું ધબકતું હૃદય છે. પશ્ચિમ તરફ મુખ રાખીને બિરાજેલાં માનાં દર્શન માટે આખું વર્ષ ભીડ રહે છે, અને વર્ષમાં કેટલાક દિવસો એવા આવે છે જ્યારે આથમતા સૂરજનાં કિરણો ગર્ભગૃહમાં પહોંચીને માના ચરણથી મુખ સુધી જાય છે; તેને કિરણોત્સવ કહે છે. નવરાત્રિમાં માની પાલખી નીકળે છે અને ઘેર ઘેર તેમનું નામ લેવાય છે. ભક્તો માટે અંબાબાઈ ફક્ત ધનનાં દેવી નથી, એ મા છે જે અન્યાય સામે શક્તિ બને છે અને શત્રુ પર પણ કરુણા કરે છે.

સ્રોત

કરવીર માહાત્મ્ય અને કોલ્હાપુર મંદિરની જીવંત પરંપરા; કોલ્હાસુરની કથાના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે, અને ત્ર્યંબોલી દેવીની કથા સ્થાનિક લોક-પરંપરા છે.

વધુ કથાઓ

કથાઓ જુઓ અને સાંભળો — મફત ઍપડાઉનલોડApp Store