શનિ શિંગણાપુર: જે ગામનાં ઘરોમાં દરવાજા નથી
શિંગણાપુર, અહમદનગર (મહારાષ્ટ્ર)

મહારાષ્ટ્રના અહમદનગર જિલ્લાનું શિંગણાપુર ગામ શનિદેવના એ સ્થાનક માટે જાણીતું છે, જ્યાં નથી મંદિરની છત, નથી મૂર્તિ, બસ ખુલ્લા ઓટલા પર ઊભેલો એક ઊંચો કાળો પથ્થર. ગામની સૌથી મોટી ઓળખ એ છે કે અહીં ઘરોમાં બારણાની ચોકઠ તો છે, પણ બારણું અને તાળું નથી. લોકો માને છે કે આ પરંપરા શનિદેવે આપેલા એક વચનથી ચાલી આવે છે.
વાત ઘણી જૂની છે. શિંગણાપુર ત્યારે કાળી માટીનાં ખેતરો વચ્ચે વસેલું એક નાનકડું ગામ હતું, જ્યાંથી પાનસનાલા નામનો એક ચોમાસુ વહેળો વહેતો હતો. એક વર્ષ એટલો ધોધમાર વરસાદ પડ્યો કે વહેળો કાંઠા તોડીને વહેવા લાગ્યો. પાણી ઓસર્યું ત્યારે લોકોએ જોયું કે વહેળામાં એક મોટો કાળો પથ્થર અટવાઈને પડ્યો છે, એવો પથ્થર જે એ વિસ્તારમાં ક્યાંય મળતો નહોતો.

ગામના એક ગોવાળે કુતૂહલથી પોતાની લાકડીની અણી એ પથ્થર પર ટેકવી. કહેવાય છે કે એ જ જગ્યાએથી એક લાલ ધારા વહી નીકળી. ગોવાળ ગભરાઈ ગયો અને દોડીને આખા ગામને બોલાવી લાવ્યો. બધા લોકો દૂર ઊભા રહીને જોતા રહ્યા, કોઈની હિંમત એ પથ્થરને અડવાની ન થઈ.

એ જ રાત્રે ગોવાળના સપનામાં એક તેજસ્વી રૂપ આવ્યું અને બોલ્યું, ડરીશ નહીં, હું શનૈશ્ચર છું, અને આ પથ્થર મારું સ્વયંભૂ રૂપ છે. મને વહેળામાં ન છોડશો, તમારા ગામમાં લઈ ચાલો. ઊંઘ ઊડી ત્યારે ગોવાળ ધ્રૂજતો હતો, પણ તેના મનમાં કોઈ શંકા બાકી નહોતી રહી.

સવારે તેણે ગામલોકોને બધું કહ્યું. લોકોએ પૂછ્યું કે મંદિર કેવું બંધાવીએ, ત્યારે સપનામાં મળેલો જવાબ તેણે ફરી કહ્યો. શનિદેવે કહ્યું હતું કે મારા માટે છત ન બનાવશો, આખું આકાશ જ મારી છત છે. મને ખુલ્લામાં, ખુલ્લા તડકા અને ખુલ્લા વરસાદમાં રહેવા દો, જ્યાં દરેક આવનાર મને કોઈ પડદા વગર જોઈ શકે, અને દર શનિવારે તેલ ચઢાવતા રહેજો.

અને તેમણે એક વચન પણ આપ્યું, કે જ્યાં સુધી હું અહીં ખુલ્લામાં ઊભો છું, ત્યાં સુધી આ ગામને ચોર-લૂંટારાનો ડર નહીં રહે. ગામલોકોએ એ વચનને માત્ર કહેવાની વાત ન માની, પોતાના જીવનમાં ઉતારી લીધું. ત્યારથી આજ સુધી શિંગણાપુરનાં ઘરોમાં ચોકઠ તો લાગે છે, પણ બારણું લગાવાતું નથી, કબાટોને તાળું મરાતું નથી, અને દુકાનોમાં પણ આ જ રિવાજ છે. સન બે હજાર અગિયારમાં અહીં એક બેંકની શાખા પણ ખૂલી, જેના મુખ્ય દ્વાર પર તાળું રાખવામાં ન આવ્યું, અને તે દેશમાં પોતાના પ્રકારની પહેલી શાખા કહેવાઈ.

શનિદેવનું સ્થાનક આજે પણ એવું જ ખુલ્લું છે. લગભગ સાડા પાંચ ફૂટ ઊંચો કાળો પથ્થર એક ઓટલા પર ઊભો છે, તેના પર કોઈ મુખ કે અંગ ઘડવામાં આવ્યાં નથી, સામે ત્રિશૂળ અને નંદી છે. પાસે જ એક જૂનું લીમડાનું ઝાડ છે, અને ગામલોકો કહે છે કે તેની જે ડાળી બપોરે પથ્થર પર છાંયો પાડવા લાગે, તે આપમેળે તૂટીને પડી જાય છે.

દર શનિવારે અહીં તલના તેલનો અભિષેક થાય છે, કાળું વસ્ત્ર અને કાળા તલ ચઢાવાય છે. અમાસ અને શનિ જયંતીએ લાખો લોકો પહોંચે છે, અને દર્શન પહેલાં સ્નાન કરીને જ આગળ વધે છે. ભક્તો શનિદેવને ન્યાયના દેવતા માને છે, એ કઠોર ગુરુ જે કોઈનો પક્ષ લેતા નથી અને દરેક વ્યક્તિને તેનાં પોતાનાં કર્મોનું ફળ આપે છે. લોકો અહીં કર્મથી બચવા નહીં, કર્મનો સામનો કરવાની શક્તિ માગવા આવે છે.

ગામલોકો કહે છે કે અહીં ચોરી થતી જ નથી, જોકે સાચું એ પણ છે કે ક્યારેક છૂટીછવાઈ ઘટનાઓ નોંધાઈ છે. છતાં બારણું ન લગાવવાની આ રીત પેઢીઓથી તૂટી નથી, કારણ કે ગામ માટે આ સુરક્ષાની વ્યવસ્થા નથી, એક વચન નિભાવવાની વાત છે. શિંગણાપુરની કથા એ જ કહે છે કે જ્યાં ભરોસો ચોકીદાર બનીને ઊભો હોય, ત્યાં તાળાની જરૂર ઘટી જાય છે.
સ્રોત
શનિદેવ સાથે જોડાયેલી પૌરાણિક કથાઓ જુદા જુદા ગ્રંથોમાં મળે છે, પણ શિંગણાપુરમાં પથ્થર મળવાની, ગોવાળના સ્વપ્નની અને છત વગરના સ્થાનની કથા સંપૂર્ણપણે મહારાષ્ટ્રની લોક અને મંદિર પરંપરા છે, કોઈ પુરાણમાં તેનો ઉલ્લેખ નથી. દરવાજા વગરનાં ઘરો અને સન બે હજાર અગિયારમાં ખૂલેલી તાળા વગરની બેંક શાખા સમાચારોમાં નોંધાયેલી હકીકતો છે, જ્યારે ગામમાં ચોરી ન થવાની વાત લોક માન્યતા છે, જેના અપવાદો પણ નોંધાયા છે. કથાના ઘણા રૂપો પ્રચલિત છે.