સિદ્ધિવિનાયક: દેઉબાઈની માનતા અને પ્રભાદેવીના સિદ્ધિવિનાયક
પ્રભાદેવી, મુંબઈ (મહારાષ્ટ્ર)

મુંબઈના પ્રભાદેવીમાં બિરાજમાન શ્રી સિદ્ધિવિનાયક ગણપતિને ભક્તો પ્રેમથી નવસાલા પાવણારા ગણપતિ કહે છે, એટલે કે માનતા પૂરી કરનારા ગણપતિ. અહીં કાળા પથ્થરની જે મૂર્તિ છે, તેની સૂંઢ જમણી તરફ વળેલી છે, જે બહુ ઓછાં મંદિરોમાં જોવા મળે છે. મંદિરની સ્થાપના ઓગણીસ નવેમ્બર અઢારસો એકના રોજ લક્ષ્મણ વિઠુ પાટીલ અને દેઉબાઈ પાટીલે કરી હતી, અને તેની પાછળ એક સ્ત્રીની બહુ સાદી, પણ બહુ મોટી ઇચ્છા હતી.
આજે જ્યાં મુંબઈના રસ્તાઓ પરની ભીડ ક્યારેય થંભતી નથી, ત્યાં બસો વર્ષ પહેલાં સાત અલગ અલગ ટાપુ હતા અને વચ્ચે દરિયાનું પાણી આવતું-જતું હતું. પ્રભાદેવી ત્યારે ખેતરો અને માછીમારોની એક નાનકડી વસ્તી હતી, જ્યાં સાંજે મોજાંનો અવાજ સ્પષ્ટ સંભળાતો. ત્યાં જ આગરી સમાજના એક સમૃદ્ધ ઘરમાં લક્ષ્મણ વિઠુ પાટીલ અને તેમનાં પત્ની દેઉબાઈ રહેતાં હતાં. ઘરમાં ધન હતું, જમીન હતી, ગામમાં માન હતું, પણ દેઉબાઈનો ખોળો સૂનો હતો.

એ દિવસોમાં સંતાન ન હોવાનું દુઃખ સ્ત્રીને અંદરથી એકલી કરી દેતું, અને લોકોની વાતો એ એકલતાને વધુ ઊંડી કરતી. દેઉબાઈએ આ બધું ચૂપચાપ સહન કર્યું, પણ તેમના મનમાં કડવાશ ન આવી. તેમણે બસ એટલું વિચાર્યું કે જે પીડા પોતે જાણી છે, તે બીજી કોઈ સ્ત્રીના ભાગે ન આવે. આ એક જ વિચારથી તેમણે પોતાની સંપત્તિ ગણપતિ બાપ્પાના મંદિરમાં લગાવી દીધી, એવી ભાવના સાથે કે જે સ્ત્રી અહીં આવીને સંતાન માગે, તેનો ખોળો ભરાઈ જાય.

ઓગણીસ નવેમ્બર અઢારસો એકના રોજ એ મંદિર તૈયાર થયું. એ કોઈ વિશાળ ઇમારત નહોતી, બસ ઈંટોની એક નાનકડી ચોરસ ઓરડી, જેના પર ઘુમ્મટ જેવું શિખર હતું. અંદર કાળા પથ્થરની ગણપતિની મૂર્તિ સ્થાપિત થઈ અને પહેલી પૂજા થઈ. જેમણે આ બધું કરાવ્યું, તેમનું નામ ક્યાંય મોટા અક્ષરે લખાવવામાં ન આવ્યું.

મૂર્તિ એક જ કાળા પથ્થરમાંથી ઘડેલી છે અને અઢી ફૂટ ઊંચી છે. તેની સૂંઢ જમણી તરફ વળેલી છે, જ્યારે મોટા ભાગની ગણેશ મૂર્તિઓમાં સૂંઢ ડાબી તરફ હોય છે, અને મરાઠીમાં આવા સ્વરૂપને ઉજવ્યા સોંડેચા ગણપતિ કહેવાય છે. ચાર હાથમાં કમળ, પરશુ, જપમાળા અને મોદકથી ભરેલું પાત્ર છે, ખભાથી પેટ સુધી જનોઈની જેમ એક સર્પ વીંટળાયેલો છે, અને કપાળ પર એક વધુ નેત્ર છે. બંને બાજુથી રિદ્ધિ અને સિદ્ધિ ડોકિયું કરે છે, અને એટલે જ બાપ્પા અહીં સિદ્ધિવિનાયક કહેવાય છે, માગેલી વાત સિદ્ધ કરી આપનારા વિનાયક.

મંદિર સાથે જોડાયેલી એક બીજી કથા ત્યાંના લોકો કહે છે. અક્કલકોટના સ્વામી સમર્થના શિષ્ય રામકૃષ્ણ જાંભેકર મહારાજે ગુરુના કહેવાથી બે મૂર્તિઓ ગણપતિની સામેની જમીનમાં દાટી હતી. સ્વામીએ કહ્યું હતું કે એકવીસ વર્ષ પછી એ જ જગ્યાએથી સફેદ આકડાનું (મંદાર) ઝાડ ઊગશે અને તેની ડાળીઓમાં સ્વયંભૂ ગણેશ દેખાશે. ભક્તો કહે છે કે સમય આવ્યે ત્યાં એવું જ થયું, અને આજે પણ એ સ્થાન શ્રદ્ધાથી જોવાય છે.

બસો વર્ષમાં એ નાનકડી ઓરડી ધીમે ધીમે બદલાતી ગઈ. ભક્તો વધ્યા, ગર્ભગૃહનું શિખર સોનાથી મઢાયું, અને ગર્ભગૃહના લાકડાના દરવાજા પર અષ્ટવિનાયકનાં આઠેય રૂપ કોતરાયાં. આજે તે દેશનાં સૌથી વધુ દર્શન થતાં મંદિરોમાં ગણાય છે, અને અહીં આવતો ઘણો ચઢાવો બીમારોની સારવાર અને બાળકોના ભણતર પાછળ ખર્ચાય છે.

મંગળવાર બાપ્પાનો દિવસ છે. એ દિવસે રાતથી જ કતાર લાગવા માંડે છે, અને દાદર તરફથી ઉઘાડા પગે ચાલીને આવનારાઓની હાર લાગેલી રહે છે. પરીક્ષા પહેલાં, નવી નોકરીના પહેલા દિવસે, કોર્ટની તારીખ પહેલાં, નવા કામની શરૂઆત પહેલાં, મુંબઈનો દરેક પ્રકારનો માણસ અહીં માથું નમાવવા આવે છે. અને જેની પાસે રોકાવાનો સમય નથી, તે ગાડીમાંથી પસાર થતાં થતાં જ મંદિરના દરવાજા તરફ હાથ જોડી લે છે.

આ બધી ભીડ વચ્ચે દેઉબાઈનું નામ બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. જે સ્ત્રીને સંતાનનું સુખ ન મળ્યું, તેમણે પોતાના માટે કંઈ માગવાને બદલે સૌના માટે એક દ્વાર ખોલી આપ્યું. આજે પણ હજારો દંપતી આ જ માનતા લઈને અહીં આવે છે અને શ્રીફળ ચઢાવીને પાછાં ફરે છે. કથા એ જ યાદ અપાવે છે કે જે પોતાની ઊણપને બીજાઓ માટે વરદાન બનાવી દે, તેનો દીવો સદીઓ સુધી ઝળહળતો રહે છે.
સ્રોત
મંદિરની સ્થાપના ઓગણીસ નવેમ્બર અઢારસો એકના રોજ લક્ષ્મણ વિઠૂ પાટીલ અને દેઉબાઈ પાટીલ દ્વારા થઈ હોવાની વાત મંદિરના પોતાના વર્ણનમાં અને મુંબઈના અભિલેખોમાં મળે છે. દેઉબાઈ નિઃસંતાન હોવાની અને નિઃસંતાન સ્ત્રીઓ માટે મંદિર બંધાવવાની કથા, તથા જાંભેકર મહારાજ અને મંદાર વૃક્ષનો પ્રસંગ, મંદિર અને પ્રભાદેવીની પોતાની પરંપરા છે; તે કોઈ પુરાણમાંથી આવેલું નથી.