സിദ്ധിവിനായക്: ദേവൂബായിയുടെ നേർച്ചയും പ്രഭാദേവിയിലെ സിദ്ധിവിനായകനും
പ്രഭാദേവി, മുംബൈ (മഹാരാഷ്ട്ര)

മുംബൈയിലെ പ്രഭാദേവിയിൽ കുടികൊള്ളുന്ന ശ്രീ സിദ്ധിവിനായക ഗണപതിയെ ഭക്തർ സ്നേഹത്തോടെ 'നവസാലാ പാവണാരാ ഗണപതി' എന്നു വിളിക്കുന്നു — അതായത്, നേർച്ച നിറവേറ്റുന്ന ഗണപതി. ഇവിടത്തെ കരിങ്കൽ വിഗ്രഹത്തിന്റെ തുമ്പിക്കൈ വലത്തോട്ടാണ് തിരിഞ്ഞിരിക്കുന്നത്; വളരെ കുറച്ചു ക്ഷേത്രങ്ങളിലേ ഇതു കാണാനാകൂ. 1801 നവംബർ 19-ന് ലക്ഷ്മൺ വിഠു പാട്ടീലും ദേവുബായി പാട്ടീലും ചേർന്നാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചത്; അതിനു പിന്നിൽ ഒരു സ്ത്രീയുടെ വളരെ ലളിതമായ, എന്നാൽ വളരെ വലിയ ഒരാഗ്രഹമുണ്ടായിരുന്നു.
ഇന്നു മുംബൈയുടെ നിരത്തുകളിൽ തിരക്ക് ഒരിക്കലും ഒഴിയാത്തിടത്ത്, ഇരുനൂറു വർഷം മുമ്പ് ഏഴു വേറിട്ട ദ്വീപുകളായിരുന്നു; അവയ്ക്കിടയിലൂടെ കടൽവെള്ളം കയറിയിറങ്ങിയിരുന്നു. അന്നു പ്രഭാദേവി വയലുകളും മീൻപിടിത്തക്കാരുമുള്ള ഒരു ചെറിയ ഗ്രാമമായിരുന്നു; സന്ധ്യയ്ക്ക് തിരമാലകളുടെ ശബ്ദം തെളിഞ്ഞു കേൾക്കാമായിരുന്നു. അവിടെ ആഗ്രി സമുദായത്തിലെ ഒരു സമ്പന്ന കുടുംബത്തിൽ ലക്ഷ്മൺ വിഠു പാട്ടീലും ഭാര്യ ദേവുബായിയും താമസിച്ചിരുന്നു. വീട്ടിൽ ധനമുണ്ടായിരുന്നു, ഭൂമിയുണ്ടായിരുന്നു, നാട്ടിൽ മാന്യതയുമുണ്ടായിരുന്നു; പക്ഷേ ദേവുബായിയുടെ മടി ശൂന്യമായിരുന്നു.

അക്കാലത്ത് മക്കളില്ലാത്ത ദുഃഖം ഒരു സ്ത്രീയെ ഉള്ളിൽ ഒറ്റപ്പെടുത്തിയിരുന്നു; ആളുകളുടെ സംസാരം ആ ഒറ്റപ്പെടലിനെ കൂടുതൽ ആഴമുള്ളതാക്കി. ദേവുബായി ഇതെല്ലാം നിശ്ശബ്ദമായി സഹിച്ചു, പക്ഷേ അവരുടെ മനസ്സിൽ കയ്പു കടന്നില്ല. താൻ അനുഭവിച്ച വേദന മറ്റൊരു സ്ത്രീക്കും വരരുത് — അവർ ചിന്തിച്ചത് ഇതുമാത്രം. ഈ ഒരൊറ്റ ചിന്തയിൽ നിന്ന്, ഇവിടെ വന്ന് കുഞ്ഞിനായി പ്രാർഥിക്കുന്ന ഏതു സ്ത്രീയുടെയും മടി നിറയട്ടെ എന്ന ഭാവത്തോടെ, അവർ തന്റെ സമ്പത്ത് ഗണപതി ബപ്പയുടെ ക്ഷേത്രത്തിനായി നൽകി.

1801 നവംബർ 19-ന് ആ ക്ഷേത്രം തയ്യാറായി. അതൊരു വലിയ കെട്ടിടമായിരുന്നില്ല; താഴികക്കുടം പോലൊരു ശിഖരമുള്ള, ഇഷ്ടികകൊണ്ടുള്ള ഒരു ചെറിയ ചതുരമുറി മാത്രം. അകത്ത് കരിങ്കല്ലിലുള്ള ഗണപതിവിഗ്രഹം പ്രതിഷ്ഠിച്ചു, ആദ്യപൂജ നടന്നു. ഇതെല്ലാം ചെയ്യിച്ചയാളുടെ പേര് എവിടെയും വലിയ അക്ഷരങ്ങളിൽ എഴുതിവച്ചില്ല.

ഒരൊറ്റ കരിങ്കല്ലിൽ കൊത്തിയെടുത്ത വിഗ്രഹത്തിന് രണ്ടരയടി ഉയരമുണ്ട്. ഇതിന്റെ തുമ്പിക്കൈ വലത്തോട്ടു വളഞ്ഞതാണ്, മിക്ക ഗണപതിവിഗ്രഹങ്ങളിലും തുമ്പിക്കൈ ഇടത്തോട്ടാണ്; മറാഠിയിൽ ഈ രൂപത്തെ 'ഉജവ്യാ സോണ്ടേചാ ഗണപതി' എന്നു പറയുന്നു (നമ്മുടെ വലംപിരി ഗണപതി). നാലു കൈകളിൽ താമര, പരശു, ജപമാല, മോദകം നിറഞ്ഞ പാത്രം; തോളിൽ നിന്ന് വയറുവരെ പൂണൂൽ പോലെ ഒരു സർപ്പം ചുറ്റിയിരിക്കുന്നു; നെറ്റിയിൽ ഒരു കണ്ണു കൂടിയുണ്ട്. ഇരുവശത്തുനിന്നും ഋദ്ധിയും സിദ്ധിയും എത്തിനോക്കുന്നു; അതുകൊണ്ടാണ് ഇവിടെ ഗണപതി 'സിദ്ധിവിനായകൻ' — ചോദിച്ചതു സാധിച്ചുതരുന്ന വിനായകൻ — എന്ന് അറിയപ്പെടുന്നത്.

ക്ഷേത്രവുമായി ബന്ധപ്പെട്ട മറ്റൊരു കഥയും അവിടത്തുകാർ പറയാറുണ്ട്. അക്കൽകോട്ടിലെ സ്വാമി സമർഥിന്റെ ശിഷ്യനായ രാമകൃഷ്ണ ജാംഭേക്കർ മഹാരാജ്, ഗുരുവിന്റെ നിർദേശപ്രകാരം ഗണപതിയുടെ മുന്നിലെ മണ്ണിൽ രണ്ടു വിഗ്രഹങ്ങൾ കുഴിച്ചിട്ടു. ഇരുപത്തൊന്നു വർഷം കഴിയുമ്പോൾ അതേ സ്ഥലത്ത് ഒരു വെള്ളെരുക്ക് മുളച്ചുവരുമെന്നും അതിന്റെ ശാഖകളിൽ സ്വയംഭൂവായ ഗണപതി ദൃശ്യനാകുമെന്നും സ്വാമി പറഞ്ഞിരുന്നു. കാലമായപ്പോൾ അവിടെ അങ്ങനെതന്നെ സംഭവിച്ചുവെന്ന് ഭക്തർ പറയുന്നു; ഇന്നും ആ സ്ഥലം ഭക്തിയോടെയാണ് കാണുന്നത്.

ഇരുനൂറു വർഷംകൊണ്ട് ആ ചെറിയ മുറി പതുക്കെ പതുക്കെ മാറി. ഭക്തർ കൂടി, ശ്രീകോവിലിന്റെ ശിഖരം സ്വർണം പൊതിഞ്ഞു, ശ്രീകോവിലിന്റെ മരവാതിലുകളിൽ അഷ്ടവിനായകന്റെ എട്ടു രൂപങ്ങളും കൊത്തിവച്ചു. ഇന്ന് രാജ്യത്ത് ഏറ്റവുമധികം പേർ ദർശനം നടത്തുന്ന ക്ഷേത്രങ്ങളിലൊന്നാണിത്; ഇവിടെ ലഭിക്കുന്ന കാണിക്കയുടെ വലിയൊരു ഭാഗം രോഗികളുടെ ചികിത്സയ്ക്കും കുട്ടികളുടെ പഠനത്തിനുമാണ് ചെലവിടുന്നത്.

ചൊവ്വാഴ്ച ഗണപതിയുടെ ദിവസമാണ്. അന്ന് തലേന്നു രാത്രി മുതലേ വരി തുടങ്ങും; ദാദർ ഭാഗത്തുനിന്ന് ചെരിപ്പിടാതെ നടന്നുവരുന്നവരുടെ ഒഴുക്ക് നിലയ്ക്കില്ല. പരീക്ഷയ്ക്കു മുമ്പ്, പുതിയ ജോലിയുടെ ആദ്യദിവസം, കോടതിയിൽ കേസിന്റെ തീയതിക്കു മുമ്പ്, പുതിയ സംരംഭം തുടങ്ങും മുമ്പ് — മുംബൈയിലെ എല്ലാത്തരം മനുഷ്യരും ഇവിടെ തലകുനിക്കാൻ വരുന്നു. നിൽക്കാൻ സമയമില്ലാത്തവർ വണ്ടിയിൽ കടന്നുപോകുമ്പോൾത്തന്നെ ക്ഷേത്രകവാടത്തിനു നേരെ കൈകൂപ്പുന്നു.

ഈ തിരക്കിനിടയിൽ ദേവുബായിയുടെ പേര് അറിയുന്നവർ വളരെ കുറവാണ്. മക്കളുടെ സൗഭാഗ്യം ലഭിക്കാത്ത ആ സ്ത്രീ, തനിക്കായി ഒന്നും ചോദിക്കുന്നതിനു പകരം എല്ലാവർക്കുമായി ഒരു വാതിൽ തുറന്നിട്ടു. ഇന്നും ആയിരക്കണക്കിനു ദമ്പതികൾ ഇതേ നേർച്ചയുമായി ഇവിടെ വന്ന് നാളികേരം സമർപ്പിച്ചു മടങ്ങുന്നു. സ്വന്തം കുറവിനെ മറ്റുള്ളവർക്കുള്ള വരമാക്കി മാറ്റുന്നവരുടെ ദീപം നൂറ്റാണ്ടുകളോളം തെളിഞ്ഞുനിൽക്കും എന്നാണ് ഈ കഥ ഓർമിപ്പിക്കുന്നത്.
ഉറവിടം
1801 നവംബർ 19-ന് ലക്ഷ്മൺ വിത്തു പാട്ടീലും ദേവൂബായി പാട്ടീലും ചേർന്നാണ് ക്ഷേത്രം സ്ഥാപിച്ചത് എന്ന് ക്ഷേത്രത്തിന്റെ സ്വന്തം വിവരണത്തിലും മുംബൈയിലെ രേഖകളിലും കാണുന്നു. ദേവൂബായിക്ക് കുട്ടികളില്ലാതിരുന്നതും കുട്ടികളില്ലാത്ത മറ്റു സ്ത്രീകൾക്കായി ക്ഷേത്രം പണിയാൻ ആഗ്രഹിച്ചതും, ജാംഭേകർ മഹാരാജിന്റെയും വെള്ളെരുക്ക് മരത്തിന്റെയും സന്ദർഭവും ക്ഷേത്രത്തിന്റെയും പ്രഭാദേവിയുടെയും സ്വന്തം പാരമ്പര്യമാണ്; അവ ഒരു പുരാണത്തിൽനിന്നും വരുന്നതല്ല.