ഖണ്ഡോബ: ഖണ്ഡോബ, മ്ഹാൽസയും ബാണായിയും
ജെജുരി, മഹാരാഷ്ട്ര

മൽഹാരി മാർത്താണ്ഡൻ എന്നും ഖണ്ഡേരായ എന്നും അറിയപ്പെടുന്ന ഖണ്ഡോബ ശിവഭഗവാന്റെ ഒരു രൂപമായി കരുതപ്പെടുന്നു; മഹാരാഷ്ട്രയിലെ എണ്ണമറ്റ കുടുംബങ്ങളുടെ കുലദൈവമാണ് അദ്ദേഹം. പുണെയ്ക്കടുത്ത് ജെജൂരി മലയിലാണ് അദ്ദേഹത്തിന്റെ ഗഡ് ക്ഷേത്രം; മഞ്ഞൾപ്പൊടിയായ ഭണ്ഡാരം വാരിയെറിഞ്ഞാണ് ഭക്തർ അവിടെ അദ്ദേഹത്തിനു ജയ് വിളിക്കുന്നത്. ഈ കഥ അദ്ദേഹത്തിന്റെ രണ്ടു പത്നിമാരായ മ്ഹാൽസയുടെയും ബാണായിയുടെയും കഥയാണ്.
മണി, മല്ല എന്നീ രണ്ടു ദൈത്യന്മാർ ഋഷിമാരെ ഉപദ്രവിച്ചുതുടങ്ങിയപ്പോൾ ശിവൻ മാർത്താണ്ഡ ഭൈരവന്റെ രൂപമെടുത്ത് അവരെ വധിച്ചു എന്നു പറയപ്പെടുന്നു; ആ വിജയത്തിന്റെ കഥ ചമ്പാഷഷ്ഠിയോടൊപ്പം വേറെയാണ് പറയാറ്. അതിനുശേഷം ദേവൻ ജെജൂരിയെ തന്റെ തലസ്ഥാനമാക്കി; കുതിരപ്പുറത്തേറി, കൈയിൽ ഖഡ്ഗമേന്തി, ഭക്തരെ കാക്കുന്ന ഖണ്ഡോബയായി അവിടെ കുടികൊണ്ടു. പക്ഷേ അദ്ദേഹത്തിന്റെ ലീല അവിടെ അവസാനിച്ചില്ല. അദ്ദേഹത്തിന്റെ ജീവിതത്തിലേക്കു രണ്ടു ദേവിമാർ വന്നു; അവരുടെ കഥ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഗ്രാമഗ്രാമാന്തരങ്ങളിൽ പാടപ്പെടുന്നു.

ആദ്യത്തേത് മ്ഹാൽസ. പാരമ്പര്യമനുസരിച്ച് പാർവതീദേവി തന്നെ നേവാസയിലെ തിംശേട്ട് എന്ന വ്യാപാരിയുടെ വീട്ടിൽ മകളായി ജനിച്ചു. മ്ഹാൽസ സുന്ദരിയും ബുദ്ധിമതിയും പാചകത്തിൽ നിപുണയുമായിരുന്നു; കുട്ടിക്കാലം മുതലേ അവളുടെ മനസ്സ് മൽഹാരിയിൽ ലയിച്ചിരുന്നു. പൗഷ പൗർണ്ണമി നാളിൽ പാലിയിൽ വലിയ ആഘോഷത്തോടെ ഖണ്ഡോബയുടെയും മ്ഹാൽസയുടെയും വിവാഹം നടന്നു; ഇന്നും എല്ലാ വർഷവും അതേ ദിവസം പാലിയിൽ ഈ വിവാഹോത്സവം ആഘോഷിക്കുന്നു. റാണിയായി മ്ഹാൽസ ജെജൂരി ഗഡിൽ ദേവനോടൊപ്പം താമസമായി.

രണ്ടാമത്തേത് ബാണായി. ആടുമേയ്ക്കുന്നവരുടെ ഒരു ഊരിന്റെ മൂപ്പന് കാട്ടിൽ ഒരു കുഞ്ഞിനെ കിട്ടിയെന്നും അയാൾ അവളെ സ്വന്തം മകളെപ്പോലെ വളർത്തിയെന്നും നാടോടിക്കഥ പറയുന്നു. ചില കഥകൾ അവളെ സ്വർഗത്തിലെ കന്യകയെന്നും ചിലത് ഗംഗയുടെ രൂപമെന്നും പറയുന്നു. ആടുകൾക്കിടയിൽ വളർന്ന ബാണായി നിഷ്കളങ്കയും നിർഭയയും സത്യസന്ധയുമായിരുന്നു. ഖണ്ഡോബയുടെ മഹിമ കേട്ടിരുന്ന അവൾ മനസ്സുകൊണ്ട് അദ്ദേഹത്തെ സ്വന്തമായി കരുതിയിരുന്നു. ദേവൻ തന്നെ സ്വീകരിക്കണേ എന്ന് അവൾ ദിവസവും പ്രാർഥിച്ചു.

ഒരു ദിവസം ഗഡിൽ ഖണ്ഡോബയും മ്ഹാൽസയും സാരീപാട്ട് കളിക്കുകയായിരുന്നു. തോൽക്കുന്നയാൾ പന്ത്രണ്ടു വർഷം കാട്ടിൽ കഴിയണം എന്നായിരുന്നു വ്യവസ്ഥ. ഖണ്ഡോബ തോറ്റു; ബാണായിയുടെ വിളി കേട്ട് അദ്ദേഹം മനഃപൂർവം തോൽവി ഏറ്റുവാങ്ങിയതാണെന്നു ചിലർ പറയുന്നു. വാക്കു പാലിക്കാൻ അദ്ദേഹം ഗഡ് വിട്ടിറങ്ങി, പ്രായമായ ഒരു പാവം ഇടയന്റെ വേഷത്തിൽ ബാണായിയുടെ അച്ഛന്റെ ഊരിലെത്തി. അദ്ദേഹം ജോലി ചോദിച്ചു; ആടുമേയ്ക്കൽ, മുറ്റമടിക്കൽ, വെള്ളം കോരൽ തുടങ്ങി എല്ലാ ചെറിയ പണികളും സന്തോഷത്തോടെ ചെയ്തുതുടങ്ങി.

ഊരിലുള്ളവർ ഈ വൃദ്ധനായ ജോലിക്കാരനെ നിസ്സാരനായി കണ്ടു, എന്തിനും ഏതിനും പണി ഏൽപ്പിച്ചു. അദ്ദേഹം എല്ലാം മിണ്ടാതെ സഹിച്ചു. അങ്ങനെയിരിക്കെ ഒരു ദിവസം മേച്ചിൽപ്പുറത്ത് ആട്ടിൻപറ്റം മുഴുവൻ ജീവനറ്റതുപോലെ പെട്ടെന്നു വീണുപോയി. ഊരിൽ നിലവിളിയുയർന്നു, കാരണം ആടുകളായിരുന്നു അവരുടെ മുഴുവൻ സമ്പത്തും. അപ്പോൾ ആ വൃദ്ധനായ ഇടയൻ പറഞ്ഞു: ബാണായിയെ എനിക്കു വിവാഹം ചെയ്തുതന്നാൽ ഈ ആട്ടിൻപറ്റത്തെ ഞാൻ വീണ്ടും എഴുന്നേൽപ്പിക്കാം. എന്തുകൊണ്ടോ ബാണായിയുടെ മനസ്സിൽ ഈ ജോലിക്കാരനോട് ആദരവ് ഉണർന്നിരുന്നു; അവൾ സമ്മതം മൂളി.

ഇടയൻ പറഞ്ഞതും ആട്ടിൻപറ്റം മുഴുവൻ കരഞ്ഞുകൊണ്ട് എഴുന്നേറ്റുനിന്നു; ഊരിൽ ലളിതമായി വിവാഹം നടന്നു. ജെജൂരിയിലേക്കു മടങ്ങുംവഴി ആ ഇടയൻ തന്റെ യഥാർഥരൂപം കാണിച്ചു: കുതിരപ്പുറത്ത്, നെറ്റിയിൽ ഭണ്ഡാരവുമായി, സാക്ഷാൽ മൽഹാരി മാർത്താണ്ഡൻ. ബാണായിയുടെ കണ്ണുകൾ നിറഞ്ഞു. വർഷങ്ങളായി താൻ പൂജിച്ചുപോന്ന ദേവൻ തന്നെയാണ് തന്റെ കൈപിടിച്ചു നിൽക്കുന്നത്.

ജെജൂരിയിലെത്തിയതും ദേവനെ എതിരേറ്റത് മ്ഹാൽസയുടെ കോപമായിരുന്നു. ഈ പുതിയ വിവാഹം റാണിക്ക് ഒട്ടും ഇഷ്ടമായില്ല, രണ്ടു ദേവിമാരും തമ്മിൽ വലിയ വാക്കേറ്റമുണ്ടായി; ആ കലഹങ്ങൾ ഇന്നും നാടൻപാട്ടുകളിൽ ഏറെ സ്നേഹത്തോടെയും ചിരിയോടെയും പാടപ്പെടുന്നു. അപ്പോൾ ഖണ്ഡോബ ഇരുവരുടെയും മാനം കാത്തു. ഗഡിനു മുകളിലെ പ്രധാന ക്ഷേത്രത്തിൽ മ്ഹാൽസ അദ്ദേഹത്തോടൊപ്പം കുടികൊണ്ടു; മലയുടെ താഴത്തെ ഭാഗം ബാണായിക്കു കിട്ടി, അവിടെ അവർക്കു സ്വന്തമായി വേറിട്ട ഒരു സ്ഥാനമുണ്ട്.

കൊട്ടാരത്തിലെ റാണിയുടേതും കാട്ടിലെ ഇടയപ്പെണ്ണിന്റേതുമായ, വാക്കിനുവേണ്ടി രാജ്യം ഉപേക്ഷിക്കാനും സ്നേഹത്തിനുവേണ്ടി വേലക്കാരനായി പണിയെടുക്കാനും മടിക്കാത്ത തങ്ങളുടെ ദേവനെയാണ് മഹാരാഷ്ട്രയിലെ ഭക്തർ ഈ കഥയിൽ കാണുന്നത്. അതുകൊണ്ടാണ് കർഷകരും ഇടയരും വ്യാപാരികളും സൈനികരും എല്ലാവരും അദ്ദേഹത്തെ കുലദൈവമായി കരുതുന്നത്. ജെജൂരിയിൽ അത്രമാത്രം ഭണ്ഡാരം പാറുന്നതിനാൽ ഗഡ് മുഴുവൻ സ്വർണ്ണംപോലെ മഞ്ഞനിറത്തിൽ കാണപ്പെടുന്നു; ആളുകൾ അതിനെ സ്നേഹത്തോടെ ‘സോന്യാചി ജെജൂരി’ എന്നു വിളിക്കുന്നു. അവിടെ ഒരൊറ്റ ജയഘോഷമേ മുഴങ്ങുന്നുള്ളൂ: യേൾകോട്ട് യേൾകോട്ട് ജയ് മൽഹാർ.
ഉറവിടം
മണി, മല്ലൻ എന്നിവർക്കെതിരായ വിജയത്തിന്റെ കഥ മൽഹാരി മാഹാത്മ്യത്തിലുള്ളതാണ്; അത് സ്വയം ബ്രഹ്മാണ്ഡപുരാണത്തിന്റെ ഭാഗമായി അവതരിപ്പിക്കുന്നു. മ്ഹാൽസയുടെയും ബാണായിയുടെയും കഥകൾ മഹാരാഷ്ട്രയിലെ നാടോടി പാരമ്പര്യത്തിൽനിന്നും ഭക്തിഗീതങ്ങളിൽനിന്നും വരുന്നു; അവയ്ക്ക് പല രൂപങ്ങൾ പ്രചാരത്തിലുണ്ട്.