ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ: ଦେଉବାଈଙ୍କ ମାନସିକ ଓ ପ୍ରଭାଦେବୀର ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ
ପ୍ରଭାଦେବୀ, ମୁମ୍ବାଇ (ମହାରାଷ୍ଟ୍ର)

ମୁମ୍ବାଇର ପ୍ରଭାଦେବୀରେ ବିରାଜମାନ ଶ୍ରୀ ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ ଗଣପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତମାନେ ସ୍ନେହରେ ନବସାଲା ପାବଣାରା ଗଣପତି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଅର୍ଥାତ୍ ଯେଉଁ ଗଣପତି ମାନସିକ ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଏଠାରେ କଳା ପଥରର ଯେଉଁ ମୂର୍ତ୍ତି ଅଛି, ତାଙ୍କ ଶୁଣ୍ଢ ଡାହାଣ ପଟକୁ ବଙ୍କା, ଯାହା ବହୁତ କମ୍ ମନ୍ଦିରରେ ଦେଖାଯାଏ। ମନ୍ଦିରଟି 1801 ମସିହା ନଭେମ୍ବର 19 ତାରିଖରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଠୁ ପାଟିଲ ଓ ଦେଉବାଈ ପାଟିଲ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିଥିଲେ, ଆଉ ତା ପଛରେ ଥିଲା ଜଣେ ନାରୀଙ୍କର ଅତି ସାଧାରଣ, କିନ୍ତୁ ଅତି ବଡ଼ ଇଚ୍ଛା।
ଆଜି ଯେଉଁଠି ମୁମ୍ବାଇର ରାସ୍ତାରେ ଭିଡ଼ କେବେ ଥମେ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦୁଇ ଶହ ବର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ସାତଟି ଅଲଗା ଦ୍ୱୀପ ଥିଲା, ଆଉ ମଝିରେ ସମୁଦ୍ରର ପାଣି ଆସୁଥିଲା ଯାଉଥିଲା। ପ୍ରଭାଦେବୀ ସେତେବେଳେ କ୍ଷେତ ଓ ମାଛୁଆମାନଙ୍କର ଏକ ଛୋଟ ବସତି ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଢେଉର ଶବ୍ଦ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେଇଠି ଆଗରି ସମାଜର ଏକ ସଚ୍ଛଳ ଘରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଠୁ ପାଟିଲ ଓ ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଦେଉବାଈ ରହୁଥିଲେ। ଘରେ ଧନ ଥିଲା, ଜମି ଥିଲା, ଗାଁରେ ସମ୍ମାନ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଦେଉବାଈଙ୍କ କୋଳ ଶୂନ୍ୟ ଥିଲା।

ସେ ସମୟରେ ସନ୍ତାନ ନ ହେବାର ଦୁଃଖ ଜଣେ ନାରୀକୁ ଭିତରୁ ଏକୁଟିଆ କରିଦେଉଥିଲା, ଆଉ ଲୋକଙ୍କ କଥା ସେହି ଏକାକୀପଣକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର କରୁଥିଲା। ଦେଉବାଈ ଏସବୁ ଚୁପଚାପ ସହିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ତିକ୍ତତା ଆସିଲା ନାହିଁ। ସେ କେବଳ ଏତିକି ଭାବିଲେ ଯେ ଯେଉଁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ତାହା ଆଉ କୌଣସି ନାରୀର ଭାଗରେ ନ ଆସୁ। ଏହି ଗୋଟିଏ ଚିନ୍ତାରୁ ସେ ନିଜ ସମ୍ପତ୍ତି ଗଣପତି ବାପ୍ପାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ପାଇଁ ଦେଇଦେଲେ, ଏହି ଭାବନା ସହ ଯେ ଯେଉଁ ନାରୀ ଏଠାକୁ ଆସି ସନ୍ତାନ ମାଗିବ, ତାର କୋଳ ଭରିଯାଉ।

1801 ମସିହା ନଭେମ୍ବର 19 ତାରିଖରେ ସେହି ମନ୍ଦିର ତିଆରି ହେଲା। ତାହା କୌଣସି ବିଶାଳ ଅଟ୍ଟାଳିକା ନ ଥିଲା, କେବଳ ଇଟାର ଏକ ଛୋଟ ଚାରିକୋଣିଆ କୋଠରି, ଯାହା ଉପରେ ଗମ୍ବୁଜ ପରି ଏକ ଶିଖର ଥିଲା। ଭିତରେ କଳା ପଥରର ଗଣପତି ମୂର୍ତ୍ତି ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରାଗଲା ଓ ପ୍ରଥମ ପୂଜା ହେଲା। ଯିଏ ଏସବୁ କରାଇଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ କେଉଁଠି ବଡ଼ ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖାଯାଇ ନ ଥିଲା।

ମୂର୍ତ୍ତିଟି ଗୋଟିଏ କଳା ପଥରରୁ ଖୋଦିତ, ଆଉ ଅଢ଼େଇ ଫୁଟ ଉଚ୍ଚ। ଏହାର ଶୁଣ୍ଢ ଡାହାଣ ପଟକୁ ବଙ୍କା, ଅଥଚ ଅଧିକାଂଶ ଗଣେଶ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଶୁଣ୍ଢ ବାମ ପଟକୁ ଥାଏ, ଆଉ ମରାଠୀରେ ଏଭଳି ରୂପକୁ ଉଜବ୍ୟା ସୋଣ୍ଡେଚା ଗଣପତି କୁହାଯାଏ। ଚାରି ହାତରେ ପଦ୍ମ, ପରଶୁ, ଜପମାଳି ଓ ମୋଦକ ଭର୍ତ୍ତି ପାତ୍ର, କାନ୍ଧରୁ ପେଟ ଯାଏଁ ପଇତା ପରି ଗୋଟିଏ ସାପ ଗୁଡ଼ାଇ ହୋଇଛି, ଆଉ କପାଳରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ନେତ୍ର। ଦୁଇ ପାଖରୁ ଋଦ୍ଧି ଓ ସିଦ୍ଧି ଚାହିଁଥାନ୍ତି, ଆଉ ସେଥିପାଇଁ ବାପ୍ପା ଏଠାରେ ସିଦ୍ଧିବିନାୟକ ବୋଲି ପରିଚିତ, ସେହି ବିନାୟକ ଯିଏ ମାଗିଥିବା କଥାକୁ ସିଦ୍ଧ କରିଦିଅନ୍ତି।

ମନ୍ଦିର ସହ ଜଡ଼ିତ ଆଉ ଏକ କଥା ସେଠାକାର ଲୋକେ ଶୁଣାନ୍ତି। ଅକ୍କଲକୋଟର ସ୍ୱାମୀ ସମର୍ଥଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ରାମକୃଷ୍ଣ ଜାମ୍ଭେକର ମହାରାଜ ଗୁରୁଙ୍କ କଥାରେ ଗଣପତିଙ୍କ ସାମ୍ନା ଭୂମିରେ ଦୁଇଟି ମୂର୍ତ୍ତି ପୋତିଥିଲେ। ସ୍ୱାମୀ କହିଥିଲେ ଯେ ଏକୋଇଶି ବର୍ଷ ପରେ ସେହି ସ୍ଥାନରୁ ଏକ ଧଳା ଅର୍କ (ମନ୍ଦାର) ଗଛ ଉଠିବ, ଆଉ ତାର ଡାଳରେ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଗଣେଶ ଦେଖାଦେବେ। ଭକ୍ତମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ସମୟ ଆସିବାରୁ ସେଠାରେ ଠିକ୍ ସେମିତି ହିଁ ହେଲା, ଆଉ ଆଜି ବି ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହ ଦେଖାଯାଏ।

ଦୁଇ ଶହ ବର୍ଷରେ ସେହି ଛୋଟ କୋଠରି ଧୀରେ ଧୀରେ ବଦଳିଗଲା। ଭକ୍ତ ବଢ଼ିଲେ, ଗର୍ଭଗୃହର ଶିଖର ସୁନାରେ ମଢ଼ାଗଲା, ଆଉ ଗର୍ଭଗୃହର କାଠ କବାଟରେ ଅଷ୍ଟବିନାୟକଙ୍କ ଆଠଟି ରୂପ ଖୋଦାଗଲା। ଆଜି ଏହା ଦେଶର ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ଦର୍ଶନ ହେଉଥିବା ମନ୍ଦିରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଣାଯାଏ, ଆଉ ଏଠାକୁ ଆସୁଥିବା ଅନେକ ପ୍ରଣାମୀ ରୋଗୀଙ୍କ ଚିକିତ୍ସା ଓ ପିଲାଙ୍କ ପାଠପଢ଼ା ପାଇଁ ଖର୍ଚ୍ଚ ହୁଏ।

ମଙ୍ଗଳବାର ବାପ୍ପାଙ୍କ ଦିନ। ସେଦିନ ପାଇଁ ଆଗ ରାତିରୁ ହିଁ ଧାଡ଼ି ଲାଗିବା ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଆଉ ଦାଦର ଆଡ଼ୁ ଖାଲି ପାଦରେ ଚାଲି ଆସୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସୁଅ ଲାଗି ରହେ। ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ, ନୂଆ ଚାକିରିର ପ୍ରଥମ ଦିନ, କୋର୍ଟ ତାରିଖ ପୂର୍ବରୁ, ନୂଆ କାମ ଆରମ୍ଭ ପୂର୍ବରୁ, ମୁମ୍ବାଇର ସବୁ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଏଠାକୁ ମୁଣ୍ଡ ନୁଆଁଇବାକୁ ଆସନ୍ତି। ଆଉ ଯାହାର ଅଟକିବାକୁ ସମୟ ନାହିଁ, ସେ ଗାଡ଼ିରେ ଯାଉ ଯାଉ ହିଁ ମନ୍ଦିର ଫାଟକ ଆଡ଼କୁ ହାତ ଯୋଡ଼ିଦିଏ।

ଏତେ ଭିଡ଼ ଭିତରେ ଦେଉବାଈଙ୍କ ନାମ ବହୁତ କମ୍ ଲୋକ ଜାଣନ୍ତି। ଯେଉଁ ନାରୀ ସନ୍ତାନ ସୁଖ ପାଇଲେ ନାହିଁ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ମାଗିବା ବଦଳରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦେଲେ। ଆଜି ବି ହଜାର ହଜାର ଦମ୍ପତି ଏହି ସମାନ ମାନସିକ ନେଇ ଏଠାକୁ ଆସନ୍ତି, ଓ ନଡ଼ିଆ ଚଢ଼ାଇ ଫେରନ୍ତି। କଥା ଏହା ହିଁ ମନେ ପକାଇଦିଏ ଯେ ଯିଏ ନିଜ ଅଭାବକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବରଦାନରେ ପରିଣତ କରେ, ତାର ଦୀପ ଶତାବ୍ଦୀ ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଜଳୁଥାଏ।
ଉତ୍ସ
ମନ୍ଦିରର ପ୍ରତିଷ୍ଠା 19 ନଭେମ୍ବର 1801 ଦିନ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବିଠୁ ପାଟିଲ ଓ ଦେଉବାଈ ପାଟିଲଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା କଥା ମନ୍ଦିରର ନିଜସ୍ୱ ବିବରଣୀ ଓ ମୁମ୍ବାଇର ଅଭିଲେଖରେ ମିଳେ । ଦେଉବାଈଙ୍କ ନିଃସନ୍ତାନ ହେବା ଓ ନିଃସନ୍ତାନ ମହିଳାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ୍ଦିର ନିର୍ମାଣ କରାଇବାର କଥା, ତଥା ଜାମ୍ଭେକର ମହାରାଜ ଓ ଧଳା ଅର୍କ ଗଛର ପ୍ରସଙ୍ଗ, ମନ୍ଦିର ଓ ପ୍ରଭାଦେବୀର ନିଜସ୍ୱ ପରମ୍ପରା, କୌଣସି ପୁରାଣରୁ ଆସିନାହିଁ ।