गणेश चतुर्थी व्रत कथा

गणेश चतुर्थी — कधी आहे
- 4–14 सप्टेंबर 2027
| चतुर्थी तिथी | 3 सप्टेंबर, 2:20 PM ते 4 सप्टेंबर, 12:26 PM |
| मध्यान्ह पूजा | 11:22 AM – 1:52 PM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:24 AM · 6:51 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 4 सप्टेंबर 2027
▶ गणपतीला हत्तीचे मस्तक कसे मिळाले? — व्हिडिओ ›
हा दिवस का साजरा करतात?
गणेश चतुर्थी भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणपतीचा जन्मोत्सव म्हणून साजरी केली जाते. याच दिवशी गणपतीला गणांचे अधिपती आणि प्रथम पूज्य होण्याचा वर मिळाला. गणेशोत्सवाचे दहा दिवस घरोघरी बाप्पा विराजमान असतात आणि अनंत चतुर्दशीला त्यांना निरोप दिला जातो.
कथा
कथा अशी आहे की, एके दिवशी पार्वतीमाता स्नानाला जात होत्या आणि दारावर पहारा द्यायला कोणीच नव्हते. तेव्हा त्यांनी आपल्या अंगाला लावलेल्या हळद चंदनाच्या उटण्यातून एक सुंदर बालक घडवले आणि त्यात प्राण फुंकले. त्या म्हणाल्या, तू माझा पुत्र आहेस. मी स्नान करेपर्यंत कोणालाही आत येऊ देऊ नकोस.

थोड्या वेळाने भगवान शंकर तिथे आले. त्या मुलाने त्यांना ओळखले नाही आणि आईची आज्ञा पाळून त्यांचा रस्ता अडवला. शंकरांच्या गणांनी त्याला समजावले, मग युद्धही झाले, पण तो चिमुकला मुलगा कोणापुढेही हरला नाही. शेवटी शंकरांना राग आला आणि त्यांनी त्रिशुळाने त्या मुलाचे मस्तक धडापासून वेगळे केले.

पार्वतीमाता बाहेर आल्या आणि त्यांनी हे पाहिले, तेव्हा त्यांच्या शोकाने आणि क्रोधाने सारे विश्व थरथरले. तेव्हा शंकरांनी गणांना आज्ञा दिली की उत्तर दिशेला जो पहिला प्राणी भेटेल, त्याचे मस्तक घेऊन या. गणांना एक हत्ती भेटला. शंकरांनी तेच मस्तक त्या मुलाला लावून त्याला पुन्हा जिवंत केले. त्यांनी त्याला आपला पुत्र मानले आणि सर्व गणांचा अधिपती केले, म्हणून ते गणपती म्हणून ओळखले जाऊ लागले. सर्व देवांनी वर दिला की प्रत्येक पूजेत आणि प्रत्येक शुभ कार्यात सर्वात आधी गणपतीची पूजा होईल.

या रात्री चंद्र न पाहण्यामागेही एक कथा आहे. एकदा गणपती पोटभर मोदक खाऊन आपल्या मूषकावर बसून जात होते. मूषक अडखळला आणि गणपती खाली पडले. आपल्या सौंदर्याच्या गर्वात चंद्र हसला. तेव्हा गणपतींनी शाप दिला की जो तुला पाहील, त्याच्यावर खोटा कलंक येईल. चंद्राने क्षमा मागितली, तेव्हा हा शाप फक्त भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीच्या रात्रीपुरता मर्यादित राहिला. म्हणूनच या चतुर्थीला कलंक चतुर्थी असेही म्हणतात.

असे म्हणतात की भगवान श्रीकृष्णांनीही नकळत याच रात्री चंद्र पाहिला होता. काही दिवसांतच त्यांच्यावर स्यमंतक मणी चोरल्याचा खोटा आरोप आला. श्रीकृष्णांनी वनात शोध घेतला, जांबुवंताच्या गुहेतून मणी परत आणून सगळ्यांसमोर ठेवला आणि आपले नाव निष्कलंक केले.

आज घरोघरी आणि मंडपांमध्ये गणपती बाप्पा दहा दिवसांसाठी विराजमान होतात. महाराष्ट्रात हा उत्सव सगळ्यात धूमधडाक्यात साजरा होतो, जिथे लोकमान्य टिळकांनी त्याला सार्वजनिक उत्सवाचे रूप दिले. अनंत चतुर्दशीला गणपती बाप्पा मोरया, पुढच्या वर्षी लवकर या, अशा जयघोषात विसर्जन होते. विघ्नहर्ता गणपती सगळ्यांच्या मार्गातील विघ्ने दूर करोत आणि सद्बुद्धी देवोत.
कसा साजरा करतात
- मध्यान्हकाळी, ज्याला गणपतीच्या जन्माची वेळ मानले जाते, मातीच्या मूर्तीची प्रतिष्ठापना करून पूजा केली जाते.
- दूर्वा, लाल फुले, मोदक आणि लाडूंचा नैवेद्य दाखवला जातो. परंपरेनुसार गणपतीला तुळस वाहिली जात नाही.
- सकाळी आणि संध्याकाळी आरती होते. कुटुंबे आपापल्या परंपरेनुसार दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवसांनी विसर्जन करतात.
- या रात्री चंद्र न पाहण्याची परंपरा आहे. चुकून दिसलाच, तर स्यमंतक मण्याची कथा ऐकली जाते.
पूजा विधी — गणेश चतुर्थी पूजा
केव्हा करावी
भाद्रपद शुक्ल चतुर्थी, मध्याह्नी — अॅपच्या दिनदर्शिकेत तारीख दिलेली आहे.
काय लागेल (पूजा साहित्य)
- मातीची गणेशमूर्ती
- २१ दूर्वा (गवताच्या पात्या)
- लाल फुले (जास्वंद)
- मोदक किंवा लाडू
- शेंदूर, कुंकू, अक्षता
- नारळ, फळे
- विड्याची पाने आणि सुपारी
- उदबत्ती आणि दिवा
- पंचामृत, गंगाजल
टप्प्याटप्प्याने
- पाटावर लाल किंवा पिवळे वस्त्र अंथरा आणि मूर्ती ठेवा.
- आचमन आणि संकल्प करा. हात जोडून गणेशाचे मूर्तीत आवाहन करा (प्राणप्रतिष्ठा).
- पाण्याने किंवा पंचामृताने स्नान घाला, नंतर शेंदूर-कुंकू, अक्षता आणि लाल फुले अर्पण करा. मंत्र: ॐ गणेशाय नमः.
- २१ दूर्वा अर्पण करा. मोदक अर्पण करा. (गणेशाला तुळस वाहत नाहीत.)
- उदबत्ती, दिवा, आरती — "सुखकर्ता दुःखहर्ता" किंवा "जय गणेश जय गणेश देवा".
- कौटुंबिक परंपरेनुसार दीड, तीन, पाच, सात किंवा दहा दिवसांनी मूर्तीचे विसर्जन केले जाते.
हे जाणून घ्या
लोकमान्यतेनुसार या रात्री चंद्र पाहणे टाळले जाते — ही एक प्रथा आहे, सर्वत्र नियम नाही.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
गणेश चतुर्थी 2027 केव्हा आहे?
गणेश चतुर्थी 2027 4–14 सप्टेंबर 2027 रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
गणेश चतुर्थी 2027 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
चतुर्थी तिथी 3 सप्टेंबर, 2:20 PM ते 4 सप्टेंबर, 12:26 PM; मध्यान्ह पूजा 11:22 AM – 1:52 PM (दिल्ली)
गणेश चतुर्थी का साजरा केला जातो?
गणेश चतुर्थी भाद्रपद शुक्ल चतुर्थीला गणपतीचा जन्मोत्सव म्हणून साजरी केली जाते.
घरी गणेश चतुर्थी पूजा कशी करावी?
स्वच्छ चौरंगावर प्रतिमा मांडा, संकल्प करा, आधी गणेशाची आणि मग मुख्य देवतेची पूजा करा, फुले, दिवा आणि मिठाई अर्पण करा, आरती करा आणि प्रसाद वाटा. संपूर्ण विधी टप्प्याटप्प्याने आणि साहित्याची यादी या पानावर आहे; तुमच्या कुटुंबाची परंपरा वेगळी असल्यास तीच पाळा.
स्रोत
शिवपुराण, रुद्र संहिता; स्यमंतक मण्याची कथा भागवत पुराण आणि विष्णुपुराणात; चंद्राच्या शापाची कथा व्रतकथांमध्ये आणि लोकपरंपरेत प्रचलित; ब्रह्मवैवर्त पुराणात मस्तक जाण्याची कथा शनिदेवांच्या दृष्टीशी जोडलेली आहे.