तुळशी विवाह — कथा आणि महत्त्व

तुळशी विवाह — कधी आहे
- 21 नोव्हेंबर 2026, शनिवार
- 11 नोव्हेंबर 2027, गुरुवार
| द्वादशी तिथी | 21 नोव्हेंबर, 6:32 AM ते 22 नोव्हेंबर, 4:57 AM |
| सूर्योदय · सूर्यास्त | 6:49 AM · 5:59 PM |
वेळा मुंबई साठी आहेत · 21 नोव्हेंबर 2026
हा दिवस का साजरा करतात?
कार्तिक शुद्ध द्वादशीपासून त्रिपुरी पौर्णिमेपर्यंत महाराष्ट्रात घरोघरी तुळशीचे लग्न लावले जाते. वृंदेच्या भक्तीला भगवंतांनी दिलेल्या वचनाची ही आठवण आहे, की ती तुळस होऊन पूजली जाईल आणि दरवर्षी शाळिग्राम रूपात भगवंत तिच्याशी विवाह करतील. तुळशीचे लग्न लागले की घरोघरी लग्नसराईची लगबग सुरू होते.
कथा
अंगणातल्या तुळशी वृंदावनात रोज संध्याकाळी दिवा लावला जातो, पण त्या तुळशीमागे एका थोर भक्त स्त्रीची कहाणी आहे. वृंदा असुर कुळात जन्मली, पण लहानपणापासून तिचे मन भगवान विष्णूंच्या नामस्मरणात रमलेले होते. मोठी झाल्यावर तिचा विवाह जलंधराशी झाला. भगवान शंकरांच्या तेजातून समुद्रात जन्मलेला म्हणून जलंधर अतिशय बलाढ्य होता. वृंदा पतीशी एकनिष्ठ होती, आणि तिच्या पुण्याचे जणू कवचच त्याच्याभोवती होते.

बळाच्या आणि वरांच्या मदाने जलंधराने देवांना हरवले, स्वर्ग बळकावला, आणि शेवटी भगवान शंकरांशीच युद्ध करायला निघाला. तो निघताना वृंदेने संकल्प केला, माझे पती युद्धातून परत येईपर्यंत मी पूजेतून उठणार नाही. तिने दिवा लावला आणि ध्यानाला बसली. जोपर्यंत तिचा संकल्प अखंड होता, तोपर्यंत कोणतीही शक्ती जलंधराला जिंकू शकत नव्हती. घाबरलेले देव भगवान विष्णूंना शरण गेले.

जगाच्या रक्षणासाठी भगवंतांनी जलंधराचे रूप घेतले आणि ते वृंदेच्या दारी आले. पती परतले असे समजून वृंदा आनंदाने पूजेतून उठली आणि तिने त्यांच्या पायांना स्पर्श केला. त्याच क्षणी तिचा संकल्प भंगला, आणि रणांगणात भगवान शंकरांनी जलंधराचा अंत केला. थोड्याच वेळात वृंदेला सत्य कळले. ज्या भगवंतांचे नाव ती लहानपणापासून घेत आली, त्यांनीच असे केले, या विचाराने तिचे हृदय दुःखाने भरून आले.

त्या वेदनेत वृंदेने भगवंतांना शाप दिला, तुम्ही पाषाण व्हा. भगवंतांनी मान झुकवून शाप स्वीकारला आणि ते शिळा झाले. जगाचे पालनकर्तेच दगड झाल्याने सृष्टीचा तोल ढळू लागला. तेव्हा देव आणि लक्ष्मीदेवी हात जोडून वृंदेकडे आल्या आणि विनवू लागल्या. वृंदेचे मन करुणेने द्रवले. तिने शाप मागे घेतला, आणि पतीच्या मागोमाग जाण्याचा निश्चय करून आपल्या तपाच्या अग्नीत देहत्याग केला.

वृंदेचा देह जिथे विसावला, तिथे एक कोवळे हिरवे रोप उगवले, आणि त्याला तुळस म्हणू लागले. भगवान विष्णू म्हणाले, वृंदे, तुझी भक्ती आणि पावित्र्य युगानुयुगे पूजले जाईल. तुळशीपत्राशिवाय माझा कोणताही नैवेद्य पूर्ण होणार नाही. तुझ्या शापाचा मान राखण्यासाठी माझे एक रूप शाळिग्राम शिळेच्या रूपात राहील, आणि दरवर्षी कार्तिकात त्या रूपात मी तुझ्याशी विवाह करीन. आजही नेपाळच्या गंडकी नदीत शाळिग्राम सापडतात आणि तुळशीसोबत पूजले जातात.

म्हणूनच आपल्याकडे तुळशीचे लग्न घरच्या लेकीच्या लग्नासारख्या हौसेने लावले जाते. वृंदावन रंगवले जाते, उसाचा मांडव घातला जातो, अंतरपाट धरून मंगलाष्टके म्हटली जातात, आणि शुभमंगल सावधान म्हणताच अक्षता पडतात. ज्यांच्या घरी लेक नाही, ते तुळशीचे कन्यादान करून लेकीची पाठवणी केल्याचे समाधान मिळवतात. वृंदेने फसवणुकीचे दुःख सोसूनही जगासाठी शाप मागे घेतला, हेच या कथेचे मोठेपण. तुळशीमाता आणि शाळिग्राम भगवंतांची कृपा प्रत्येक अंगणावर राहो.
कसा साजरा करतात
- तुळशी वृंदावन स्वच्छ करून कावेने आणि चुन्याने रंगवले जाते, भोवती रांगोळी काढली जाते आणि उसाच्या कांड्यांचा मांडव उभारला जातो.
- तुळशीला हिरवा खण किंवा साडी, बांगड्या आणि हळदीकुंकू घालून नवरीसारखे सजवतात; नवरदेव म्हणून बाळकृष्णाची मूर्ती किंवा शाळिग्राम ठेवला जातो.
- संध्याकाळी गोरज मुहूर्तावर अंतरपाट धरून मंगलाष्टके म्हटली जातात आणि अक्षता टाकून तुळशीचे लग्न लावले जाते.
- वृंदावनात चिंचा, आवळे, बोरे, ऊस आणि रताळी ठेवली जातात; लाह्या-बत्तासे किंवा गोडाचा प्रसाद सगळ्यांना वाटला जातो.
- घरच्या सोयीनुसार कार्तिक शुद्ध द्वादशीपासून त्रिपुरी पौर्णिमेपर्यंत कोणत्याही दिवशी तुळशीविवाह लावता येतो; त्यानंतर लग्नसराई सुरू होते.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
तुळशी विवाह 2026 केव्हा आहे?
तुळशी विवाह 2026 21 नोव्हेंबर 2026, शनिवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
तुळशी विवाह 2026 ची पूजा किंवा उपवासाची वेळ कोणती?
द्वादशी तिथी 21 नोव्हेंबर, 6:32 AM ते 22 नोव्हेंबर, 4:57 AM (दिल्ली)
तुळशी विवाह का साजरा केला जातो?
कार्तिक शुद्ध द्वादशीपासून त्रिपुरी पौर्णिमेपर्यंत महाराष्ट्रात घरोघरी तुळशीचे लग्न लावले जाते.
स्रोत
जलंधर आणि वृंदेची कथा शिवपुराण (रुद्र संहिता, युद्ध खंड) आणि पद्मपुराणात आहे; शाप मागे घेणे, लक्ष्मीदेवींची विनवणी आणि तुळशी-शाळिग्राम विवाह हे रूप लोकपरंपरेतले असून ब्रह्मवैवर्त पुराणात तुळस आणि शंखचूड या नावांनी वेगळी आवृत्ती आहे. विवाहाचे विधी महाराष्ट्राच्या घरगुती परंपरेनुसार.