କାଳୀ: କାଳୀଘାଟର ମା’ କାଳୀ
କାଳୀଘାଟ, କୋଲକାତା (ପଶ୍ଚିମବଙ୍ଗ)

ଦକ୍ଷିଣ କୋଲକାତାର କାଳୀଘାଟ ସବୁଠାରୁ ପୂଜନୀୟ ଶକ୍ତିପୀଠମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ, ଯେଉଁଠି ମାନ୍ୟତା ଅଛି ଯେ ସତୀଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପଡ଼ିଥିଲା। ଏଠାରେ ମା' କାଳୀ ନିଜ ଭୈରବ ନକୁଳେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି, ଆଉ ମନ୍ଦିରଟି ଗଙ୍ଗାର ପୁରୁଣା ଧାରା, ଆଦିଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଅଛି। ବହୁ ବଙ୍ଗାଳୀଙ୍କ ପାଇଁ କାଳୀଘାଟର କାଳୀ ସାରା ସହରର ଆପଣା ମା'।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଶକ୍ତିପୀଠର କଥା ସତୀଙ୍କଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ, ଯିଏ ରାଜା ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ଶିବଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ। ଦକ୍ଷ ନିଜ ଜ୍ୱାଇଁ, ଶ୍ମଶାନରେ ରମୁଥିବା ଯୋଗୀ ଶିବଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ କରୁନଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ଏକ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ସବୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ଡାକିଲେ କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ସତୀ ବାପଘରର ଉତ୍ସବରୁ ଦୂରେଇ ରହିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଆଉ ଶିବଙ୍କ ବୁଝାଇବା ସତ୍ତ୍ୱେ ବିନା ନିମନ୍ତ୍ରଣରେ ଚାଲିଗଲେ।

ଯଜ୍ଞରେ ଦକ୍ଷ ସମସ୍ତଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଶିବଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ। ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅପମାନ ସହି ନପାରି ସତୀ ସେଇଠି ନିଜ ଯୋଗାଗ୍ନିରେ ଦେହତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଖବର କୈଳାସରେ ପହଞ୍ଚିବାରୁ ଶିବଙ୍କ ଶୋକ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଲୋକସବୁ ଥରି ଉଠିଲା। ତାଙ୍କ ଗଣମାନେ ଦକ୍ଷଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ, ଆଉ ଶିବ ସତୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ କୋଳରେ ଉଠାଇ ଦୁଃଖରେ ବୁଡ଼ି ପୃଥିବୀରେ ବୁଲିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ଶିବଙ୍କ ଏପରି ବୁଲୁଥିବାରୁ ସଂସାରର ଗତି ଅଟକିବାକୁ ଲାଗିଲା। ପ୍ରଚଳିତ କଥା ଅନୁସାରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ସତୀଙ୍କ ଶରୀରକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଦେଲା। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କର କୌଣସି ଅଙ୍ଗ ପଡ଼ିଲା, ସେହି ଭୂମି ପବିତ୍ର ହୋଇଗଲା, ଆଉ ସେଠାରେ ମା' ଶକ୍ତିପୀଠ ରୂପରେ ଶିବଙ୍କ ଏକ ରୂପ, ଭୈରବଙ୍କ ସହ ପୂଜା ପାଆନ୍ତି। ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ଯେଉଁଠି ତାଙ୍କ ଡାହାଣ ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପଡ଼ିଲା, ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଆଜି କାଳୀଘାଟ କୁହାଯାଏ।

ବହୁତ ସମୟ ଧରି ସେହି ସ୍ଥାନ ନଦୀକୂଳର ଘଞ୍ଚ ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚି ରହିଥିଲା। ମନ୍ଦିରର ପରମ୍ପରା କୁହେ ଯେ ଆତ୍ମାରାମ ନାମରେ ଜଣେ ଭକ୍ତ ଭାଗୀରଥୀ କୂଳରେ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ସେତିକିବେଳେ ସେ ପାଣିରୁ ଉଠୁଥିବା ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆଲୋକ ଦେଖିଲେ। ତାର ପଛେ ପଛେ ଯାଇ ସେ ପାଦ ଆଙ୍ଗୁଠି ଆକାରର ଗୋଟିଏ ପଥର ପାଇଲେ, ଆଉ ପାଖରେ ଏକ ସ୍ୱୟମ୍ଭୂ ଶିବଲିଙ୍ଗ। ସେ ବୁଝିଗଲେ ଯେ ଏହା ହିଁ ସତୀଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିର ସ୍ଥାନ ଓ ଏହି ଲିଙ୍ଗ ନକୁଳେଶ୍ୱର ଭୈରବ। ସେ ସେଇଠି ତାଙ୍କ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ପରମ୍ପରା ଆଗକୁ କହେ ଯେ ଆତ୍ମାରାମ ଓ ଆଉ ଜଣେ ସନ୍ଥ, ବ୍ରହ୍ମାନନ୍ଦ ଗିରି, ଦେବୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଲେ: ତିନୋଟି ବଡ଼ ଆଖି ଥିବା ମୁହଁ, ସୁନାର ଲମ୍ବା ଜିଭ ଓ ସୁନାର ଚାରିଟି ହାତ। ଜଙ୍ଗଲ ପାର ହୋଇ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରୀମାନେ ମା'ଙ୍କ ଦର୍ଶନକୁ ଆସିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଆଉ କୁହାଯାଏ ନଦୀ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ନାଉରିଆମାନେ କାଳୀଙ୍କ ଘାଟକୁ ପ୍ରଣାମ କରୁଥିଲେ। କାଳୀଘାଟର ଦେବୀଙ୍କ ନାମ ଶହ ଶହ ବର୍ଷ ପୁରୁଣା ବଙ୍ଗଳା କାବ୍ୟରେ ମିଳେ, ଆଉ ଆଜିର ମନ୍ଦିର 1809ରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା।

ମା'ଙ୍କ ମନ୍ଦିର ଚାରିପାଖରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ପୂରା ସହର ବସିଗଲା। ବହୁ ଲୋକ ମାନନ୍ତି ଯେ କୋଲକାତା ନାମ ମଧ୍ୟ କାଳୀକ୍ଷେତ୍ର ବା କାଳୀଘାଟରୁ ଆସିଛି, ଯଦିଓ ବିଦ୍ୱାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏଥିରେ ମତଭେଦ ଅଛି। ପ୍ରତିଦିନ ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ନାଲି ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଓ ମିଠା ନେଇ ଆସନ୍ତି, ଆଉ କାର୍ତ୍ତିକ ଅମାବାସ୍ୟା ରାତିରେ ତ ଯେମିତି ସାରା ସହର ଏଠାରେ ଭିଡ଼ କରେ। କାଳୀଘାଟର କାଳୀ ଦେଖିବାକୁ ଉଗ୍ର, କିନ୍ତୁ ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କ ପାଇଁ କୋମଳ, ଆଉ ଶରଣରେ ଆସିଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କ ରକ୍ଷାକର୍ତ୍ତ୍ରୀ। କାଳୀଘାଟର ମା' ପ୍ରତ୍ୟେକ ଭକ୍ତଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖନ୍ତୁ।
ଉତ୍ସ
ସତୀ ଓ ଦକ୍ଷଯଜ୍ଞର କଥା କାଳିକା ପୁରାଣ ଓ ଦେବୀ ଭାଗବତ ପୁରାଣ ସମେତ ଅନେକ ପୁରାଣରେ ଅଛି; ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଥିବା ରୂପ ହେଉଛି ପ୍ରଚଳିତ କଥା, ଆଉ ଶକ୍ତିପୀଠର ପାରମ୍ପରିକ ତାଲିକା କାଳୀଘାଟକୁ ଡାହାଣ ପାଦର ଆଙ୍ଗୁଠିର ସ୍ଥାନ ବୋଲି କହେ । ଆତ୍ମାରାମଙ୍କୁ ପଥର ମିଳିବା ଓ ପ୍ରତିମା ତିଆରି ହେବାର କଥା ମନ୍ଦିରର ନିଜସ୍ୱ ପରମ୍ପରା ।