ಮನಸಾ ದೇವಿ: ಬೆಹುಲಾ, ಲಖಿಂದರ್ ಮತ್ತು ಮಾ ಮನಸಾ
ಬಂಗಾಳ

ಮನಸಾ ದೇವಿ ನಾಗಗಳ ದೇವತೆ; ಹಾವಿನ ಭಯದಿಂದ ರಕ್ಷಣೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಕುಟುಂಬದ ಒಳಿತಿಗಾಗಿ ಬಂಗಾಳ ಮತ್ತು ಅಸ್ಸಾಂನಲ್ಲಿ ಅವಳ ಪೂಜೆ ನಡೆಯುತ್ತದೆ, ಅದರಲ್ಲೂ ಶ್ರಾವಣ, ಭಾದ್ರದ ಮಳೆಗಾಲದ ತಿಂಗಳುಗಳಲ್ಲಿ. ಅವಳ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರೀತಿಯ ಕಥೆ ಬೇಹುಲಾಳದು — ತನ್ನ ಪತಿಯ ದೇಹವನ್ನು ಹೊತ್ತು ನದಿಯ ದಾರಿಯಲ್ಲಿ ದೇವತೆಗಳವರೆಗೆ ತಲುಪಿ, ಅವನ ಜೀವವನ್ನು ಮರಳಿ ತಂದವಳು. ಈ ಕಥೆಯನ್ನು ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಬಂಗಾಳದ ಮನಸಾಮಂಗಲ ಕಾವ್ಯಗಳಲ್ಲಿ ಹಾಡಲಾಗಿದೆ.
ಚಂಪಕನಗರದಲ್ಲಿ ಚಾಂದ್ ಸೌದಾಗರ್ ಎಂಬ ಶ್ರೀಮಂತ ವ್ಯಾಪಾರಿಯಿದ್ದರು; ಅವರು ಶಿವನ ಅನನ್ಯ ಭಕ್ತರು. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಪೂಜೆ ನಡೆಯಬೇಕೆಂದು ದೇವಿ ಮನಸಾ ಬಯಸಿದ್ದಳು; ಚಾಂದರಂಥ ಪ್ರತಿಷ್ಠಿತ, ಸ್ವಾಭಿಮಾನಿ ವ್ಯಕ್ತಿ ತನಗೆ ನಮಸ್ಕರಿಸಿದರೆ ಎಲ್ಲರೂ ಅದೇ ದಾರಿ ಹಿಡಿಯುತ್ತಾರೆ ಎಂದು ಅವಳಿಗೆ ಗೊತ್ತಿತ್ತು. ಆದರೆ ಚಾಂದ್ ನೇರವಾಗಿ ನಿರಾಕರಿಸಿದರು. ಹೇಳಿದರು — ನಾನು ಮಹಾದೇವನನ್ನು ಮಾತ್ರ ಪೂಜಿಸುತ್ತೇನೆ, ಬೇರೆ ಯಾರಿಗೂ ಒಂದು ಹೂವನ್ನೂ ಅರ್ಪಿಸುವುದಿಲ್ಲ.

ಮನಸಾ ಸೋಲೊಪ್ಪಲಿಲ್ಲ. ಒಬ್ಬೊಬ್ಬರಾಗಿ ಚಾಂದರ ಆರು ಗಂಡುಮಕ್ಕಳು ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಸತ್ತರು. ವ್ಯಾಪಾರದ ಸರಕು ತುಂಬಿದ ಅವರ ಹಡಗುಗಳು ಬಿರುಗಾಳಿಯಲ್ಲಿ ಮುಳುಗಿದವು, ಚಾಂದ್ ಬರಿಗೈಯಲ್ಲಿ ಮನೆಗೆ ಮರಳಿದರು. ಆದರೂ ಅವರು ತಲೆಬಾಗಲಿಲ್ಲ. ಈಗ ಉಳಿದಿದ್ದವನು ಕಿರಿಯ ಮಗ ಲಖಿಂದರ ಮಾತ್ರ; ಅವನ ತಾಯಿ ಸನಕಾ ಪ್ರತಿಕ್ಷಣ ಭಯದಲ್ಲೇ ಬದುಕುತ್ತಿದ್ದಳು.

ಲಖಿಂದರ ದೊಡ್ಡವನಾದಾಗ ಉಜಾನಿನಗರದ ಒಬ್ಬ ಸೌದಾಗರನ ಬುದ್ಧಿವಂತೆ, ಪತಿವ್ರತೆ ಮಗಳು ಬೇಹುಲಾಳೊಂದಿಗೆ ಅವನ ಮದುವೆ ನಿಶ್ಚಯವಾಯಿತು. ಮಗನನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಚಾಂದ್ ಸಾಂತಾಲಿ ಪರ್ವತದಲ್ಲಿ ಇರುವೆ ನುಸುಳುವಷ್ಟು ಬಿರುಕೂ ಇಲ್ಲದ ಕಬ್ಬಿಣದ ಬಾಸರಘರ, ಅಂದರೆ ಮದುವೆಯ ಕೋಣೆ, ಕಟ್ಟಿಸಿದರು. ಆದರೆ ಮನಸಾಳ ಮಾತಿನಂತೆ ಕಟ್ಟಿದವನು ಕೂದಲಿನಷ್ಟು ಸಣ್ಣ ಒಂದು ರಂಧ್ರವನ್ನು ಬಿಟ್ಟಿದ್ದ. ಮದುವೆಯ ರಾತ್ರಿ, ದಣಿದ ಬೇಹುಲಾಳ ಕಣ್ಣು ಮುಚ್ಚಿದಾಗ, ಕಾಳನಾಗಿಣಿ ಅದೇ ರಂಧ್ರದಿಂದ ಒಳಗೆ ಬಂದು ಲಖಿಂದರನನ್ನು ಕಚ್ಚಿತು. ಬೇಹುಲಾ ಎಚ್ಚರಗೊಂಡಾಗ ಪತಿಯ ಪ್ರಾಣ ಹೋಗಿಯಾಗಿತ್ತು.

ಆಗಿನ ಪದ್ಧತಿಯಂತೆ ಹಾವು ಕಚ್ಚಿ ಸತ್ತವರ ದೇಹವನ್ನು ಸುಡುತ್ತಿರಲಿಲ್ಲ, ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲಿಟ್ಟು ನದಿಯಲ್ಲಿ ತೇಲಿಬಿಡುತ್ತಿದ್ದರು. ಬೇಹುಲಾ ಎಲ್ಲರೂ ಬೆರಗಾಗುವಂಥ ನಿರ್ಧಾರ ಕೈಗೊಂಡಳು. ಹೇಳಿದಳು — ನಾನೂ ಇವರ ಜೊತೆ ಹೋಗುತ್ತೇನೆ, ಇವರನ್ನು ಬದುಕಿಸುವವರೆಗೆ ಹಿಂದಿರುಗುವುದಿಲ್ಲ. ಬಾಳೆಯ ದಿಂಡುಗಳ ತೆಪ್ಪದ ಮೇಲೆ ಅವಳು ಪತಿಯ ದೇಹದೊಂದಿಗೆ ಕುಳಿತಳು, ಗಾಂಗುಡ್ ನದಿಯ ಪ್ರವಾಹ ಅವಳನ್ನು ಕೊಂಡೊಯ್ಯಿತು. ಮನೆಯವರು ಬಹಳ ಒತ್ತಾಯಿಸಿದರು, ಆದರೆ ಅವಳು ಹಿಂದಿರುಗಲಿಲ್ಲ.

ತಿಂಗಳುಗಟ್ಟಲೆ ತೆಪ್ಪ ಹಳ್ಳಿಗಳು, ಘಾಟುಗಳು, ಕಾಡುಗಳ ಪಕ್ಕದಿಂದ ತೇಲುತ್ತಲೇ ಇತ್ತು. ಜನ ಚುಚ್ಚುಮಾತಾಡಿದರು, ಕೆಲವರು ಪುಸಲಾಯಿಸಿ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ನೋಡಿದರು, ಕಾಡುಪ್ರಾಣಿಗಳೂ ಹತ್ತಿರ ಬಂದವು. ಪತಿಯ ದೇಹ ಕೊಳೆಯುತ್ತಾ ಹೋಯಿತು, ಆದರೂ ಬೇಹುಲಾ ಅದನ್ನು ಕಾಯುತ್ತಾ, ಮನಸ್ಸನ್ನು ದೇವತೆಗಳಲ್ಲೇ ನೆಟ್ಟಿದ್ದಳು. ಯಾವುದೂ ಅವಳ ಸಂಕಲ್ಪವನ್ನು ಮುರಿಯಲಾಗಲಿಲ್ಲ. ಕೊನೆಗೆ ತೆಪ್ಪ ಒಂದು ಘಾಟನ್ನು ತಲುಪಿತು; ಅಲ್ಲಿ ನೇತಾ ಎಂಬ ಸ್ತ್ರೀ ಬಟ್ಟೆ ಒಗೆಯುತ್ತಿದ್ದಳು. ನೇತಾ ದೇವತೆಗಳ ಅಗಸಗಿತ್ತಿ, ಮನಸಾಳ ಸಖಿ. ಬೇಹುಲಾಳ ಧೈರ್ಯ ಕಂಡು ಅವಳು ಅವಳನ್ನು ಸ್ವರ್ಗಕ್ಕೆ ಕರೆದೊಯ್ಯಲು ಒಪ್ಪಿದಳು.

ದೇವತೆಗಳ ಸಭೆಯಲ್ಲಿ ಬೇಹುಲಾ ಎಂಥ ನೃತ್ಯ ಮಾಡಿದಳೆಂದರೆ, ಅದರಲ್ಲಿದ್ದ ಕಲೆ ಮತ್ತು ದುಃಖಕ್ಕೆ ಇಡೀ ಸಭೆಯ ಮನಸ್ಸು ತುಂಬಿಬಂತು. ಸ್ವತಃ ಶಿವ ಪ್ರಸನ್ನನಾಗಿ ಕೇಳಿದ — ನಿನಗೇನು ಬೇಕು? ಅವಳು ತನ್ನ ಪತಿಯ ಜೀವವನ್ನು ಮಾತ್ರ ಬೇಡಿದಳು. ದೇವತೆಗಳು ಮನಸಾಳನ್ನು ಕರೆದರು; ಮನಸಾ ಒಂದು ಷರತ್ತಿನ ಮೇಲೆ ಒಪ್ಪಿದಳು — ಚಾಂದ್ ಸೌದಾಗರ್ ತನ್ನನ್ನು ಪೂಜಿಸಬೇಕು. ಹಾಗೆಯೇ ಆಗುತ್ತದೆ ಎಂದು ಬೇಹುಲಾ ಮಾತುಕೊಟ್ಟಳು. ಲಖಿಂದರ ಕಣ್ಣು ತೆರೆದ; ಅವನ ಜೊತೆ ಚಾಂದರ ಆರು ಮಕ್ಕಳೂ ಮುಳುಗಿದ ಹಡಗುಗಳೂ ಮರಳಿ ಬಂದವು.

ಬೇಹುಲಾ ಪತಿ, ಭಾವಂದಿರು ಮತ್ತು ಹಡಗುಗಳೊಂದಿಗೆ ಚಂಪಕನಗರಕ್ಕೆ ಮರಳಿದಳು. ಚಾಂದರ ಸಂತೋಷಕ್ಕೆ ಮಿತಿಯಿರಲಿಲ್ಲ, ಆದರೆ ಹಳೆಯ ಹಟ ಇನ್ನೂ ಅವರನ್ನು ತಡೆಯುತ್ತಿತ್ತು. ಕೊನೆಗೆ ಸೊಸೆಗಾಗಿ ಅವರು ಒಪ್ಪಿದರು. ಅವರು ಎಡಗೈಯಿಂದ, ದೇವಿಯತ್ತ ನೋಡದೆಯೇ, ಮನಸಾಳಿಗೆ ಒಂದು ಹೂವು ಅರ್ಪಿಸಿದರು. ಮನಸಾ ಅದನ್ನೂ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದಳು. ಅಂದಿನಿಂದ ಬಂಗಾಳದ ಮನೆಮನೆಯಲ್ಲೂ ಅವಳ ಪೂಜೆ ಹರಡಿತು.

ಬೇಹುಲಾಳ ಕಥೆ ಶತಮಾನಗಳಿಂದ ಬಂಗಾಳದ ಹಳ್ಳಿಗಳಲ್ಲಿ ಜೀವಂತವಾಗಿದೆ. ಇದು ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರ ಮನಸ್ಸಿನಲ್ಲಿ ತನ್ನ ಸ್ಥಾನ ಬಯಸಿದ ಒಬ್ಬ ದೇವಿಯ ಕಥೆ, ಒಬ್ಬ ತಂದೆಯ ಅಚಲ ನಂಬಿಕೆಯ ಕಥೆ, ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಹೆಚ್ಚಾಗಿ ತನ್ನ ಪ್ರೀತಿ ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದಿಂದ ದೇವತೆಗಳವರೆಗೂ ತಲುಪಿದ ಒಬ್ಬ ಯುವತಿಯ ಕಥೆ. ತಾಯಿ ಮನಸಾ ಪ್ರತಿ ಮನೆಯನ್ನೂ ಕಾಪಾಡಲಿ, ಕಷ್ಟಕಾಲದಲ್ಲಿ ಪ್ರತಿ ಕುಟುಂಬಕ್ಕೂ ಬೇಹುಲಾಳಂಥ ಧೈರ್ಯ ಸಿಗಲಿ.
ಆಧಾರ
ಈ ಕಥೆ ಮಧ್ಯಕಾಲೀನ ಬಂಗಾಳದ ಮನಸಾಮಂಗಲ ಕಾವ್ಯಗಳಿಂದ ಬಂದದ್ದು, ಇವನ್ನು ವಿಜಯ ಗುಪ್ತ, ವಿಪ್ರದಾಸ ಪಿಪಿಲಾಯಿ ಮತ್ತು ಕೇತಕಾದಾಸ ಕ್ಷೇಮಾನಂದ ಮುಂತಾದ ಕವಿಗಳು ರಚಿಸಿದರು; ಬೇರೆ ಬೇರೆ ಕವಿಗಳಲ್ಲಿ ಹೆಸರು, ಸ್ಥಳ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಂಗಗಳು ಸ್ವಲ್ಪ ಭಿನ್ನವಾಗಿವೆ, ಮತ್ತು ಪೂರ್ವ ಬಂಗಾಳದಲ್ಲಿ ಈ ಕಾವ್ಯವನ್ನು ಪದ್ಮಪುರಾಣ ಎಂದೂ ಕರೆಯುತ್ತಾರೆ.