मनसा देवी: बेहुला, लखिंदर आणि माता मनसा
बंगाल

मनसा देवी ही नागांची देवी आहे, जिची पूजा बंगाल आणि आसाममध्ये सर्पभयापासून रक्षणासाठी आणि कुटुंबाच्या कल्याणासाठी केली जाते, विशेषतः श्रावण आणि भाद्रपदाच्या पावसाळी महिन्यांत. तिची सर्वांत लाडकी कथा बेहुलाची आहे, जी आपल्या पतीचा देह घेऊन नदीमार्गे देवांपर्यंत पोहोचली आणि त्याचे प्राण परत घेऊन आली. ही कथा मध्ययुगीन बंगालच्या मनसामंगल काव्यांत गाइली गेली आहे.
चंपकनगरात चांद सौदागर नावाचा एक धनाढ्य व्यापारी राहत असे, जो शिवांचा अनन्य भक्त होता. मनसा देवीची इच्छा होती की पृथ्वीवर तिची पूजा व्हावी, आणि तिला ठाऊक होते की चांदसारख्या प्रतिष्ठित आणि स्वाभिमानी माणसाने तिला नमस्कार केला, तर सगळे त्याच्याच वाटेने जातील. पण चांदने स्पष्ट नकार दिला. तो म्हणाला, मी फक्त महादेवांची पूजा करतो, दुसऱ्या कोणाला एक फूलही वाहणार नाही.

मनसेने हार मानली नाही. एकामागून एक चांदचे सहा मुलगे सर्पदंशाने मरण पावले. व्यापाराच्या मालाने भरलेली त्याची जहाजे वादळात बुडाली, आणि चांद रिकाम्या हाती घरी परतला. तरीही त्याने मान झुकवली नाही. आता फक्त सर्वांत धाकटा मुलगा लखिंदर उरला होता, आणि त्याची आई सनका प्रत्येक क्षण भीतीत जगत होती.

लखिंदर मोठा झाला, तेव्हा त्याचा विवाह उजानीनगरच्या एका सौदागराची बुद्धिमान आणि पतिव्रता कन्या बेहुला हिच्याशी ठरला. मुलाला वाचवण्यासाठी चांदने सांतालि पर्वतावर लोखंडाचे असे बासरघर, म्हणजे सुहागरात्रीची खोली, बांधून घेतले, ज्यात मुंगी शिरेल एवढीही फट नसावी. पण मनसेच्या सांगण्यावरून बांधणाऱ्याने केसाएवढे बारीक एक छिद्र ठेवले. लग्नाच्या रात्री थकलेल्या बेहुलाचा डोळा लागला, तेव्हा कालनागीण त्याच छिद्रातून आत आली आणि तिने लखिंदरला दंश केला. बेहुला जागी झाली, तेव्हा पतीचे प्राण गेले होते.

त्या काळी रीत होती की सर्पदंशाने मेलेल्या माणसाचा देह जाळला जात नसे, तराफ्यावर ठेवून नदीत सोडला जात असे. बेहुलाने असा निर्णय घेतला की सगळे थक्क झाले. ती म्हणाली, मीही यांच्यासोबत जाईन, आणि यांना जिवंत केल्याशिवाय परत येणार नाही. केळीच्या खोडांच्या तराफ्यावर ती पतीच्या देहासोबत बसली, आणि गांगुड नदीचा प्रवाह तिला वाहून घेऊन गेला. कुटुंबाने खूप समजूत घातली, पण ती परतली नाही.

महिनोन्महिने तराफा गावे, घाट आणि जंगले यांच्याजवळून वाहत राहिला. लोकांनी टोमणे मारले, काहींनी भुलवून सोबत न्यायचा प्रयत्न केला, जंगली प्राणीही जवळ आले. पतीचा देह कुजत गेला, तरीही बेहुलाने त्याची राखण केली आणि मन देवांच्या ठायी लावून ठेवले. काहीही तिचा संकल्प मोडू शकले नाही. शेवटी तराफा एका घाटावर पोहोचला, जिथे नेता नावाची एक स्त्री कपडे धूत होती. नेता ही देवांची धोबीण आणि मनसेची सखी होती. बेहुलाचे धैर्य पाहून ती तिला स्वर्गात न्यायला तयार झाली.

देवांच्या सभेत बेहुलाने असे नृत्य केले, ज्यात इतकी कला आणि इतके दुःख होते की सारी सभा गहिवरली. स्वतः शिव प्रसन्न झाले आणि त्यांनी विचारले, तुला काय हवे? तिने फक्त आपल्या पतीचे प्राण मागितले. देवांनी मनसेला बोलावले, आणि मनसा एका अटीवर तयार झाली: चांद सौदागराने तिची पूजा करावी. बेहुलाने वचन दिले की असेच होईल. लखिंदरने डोळे उघडले, आणि त्याच्यासोबत चांदचे सहा मुलगे आणि बुडालेली जहाजेही परत आली.

बेहुला पती, दीर आणि जहाजे घेऊन चंपकनगरला परतली. चांदच्या आनंदाला पारावार उरला नाही, पण जुना हट्ट अजूनही त्याला अडवत होता. शेवटी सुनेच्या खातर तो तयार झाला. त्याने डाव्या हाताने, देवीकडे न पाहता, मनसेला एक फूल वाहिले. मनसेने तेही स्वीकारले. त्या दिवसापासून बंगालच्या घराघरांत तिची पूजा पसरली.

बेहुलाची कथा शतकानुशतके बंगालच्या गावांत जिवंत आहे. ही कथा आहे एका अशा देवीची जिला सामान्य लोकांच्या मनात आपले स्थान हवे होते, एका पित्याच्या अढळ निष्ठेची, आणि सर्वांत जास्त एका तरुण स्त्रीची, जिचे प्रेम आणि धैर्य तिला साक्षात देवांपर्यंत घेऊन गेले. मनसा माता प्रत्येक घराचे रक्षण करो, आणि कठीण काळात प्रत्येक कुटुंबाला बेहुलासारखे धैर्य मिळो.
स्रोत
ही कथा मध्ययुगीन बंगालच्या मनसामंगल काव्यांतील आहे, जी विजय गुप्त, विप्रदास पिपलाई आणि केतकादास क्षेमानंद यांसारख्या कवींनी रचली; वेगवेगळ्या कवींमध्ये नावे, स्थळे आणि प्रसंग काहीसे वेगळे आहेत, आणि पूर्व बंगालमध्ये या काव्याला पद्मपुराणही म्हटले जाते.