ପଦ୍ମିନୀ ଏକାଦଶୀ — ବ୍ରତ କଥା

ଏହି ଦିନ କାହିଁକି ପାଳନ କରାଯାଏ?
ପଦ୍ମିନୀ ଏକାଦଶୀ ଅଧିକ ମାସର ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ଏକାଦଶୀ। ଚନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷ ସୌର ବର୍ଷଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଏଗାର ଦିନ ଛୋଟ, ଆଉ ଏହି ଫରକ ଯୋଡ଼ି ହୋଇ ହୋଇ ଯେତେବେଳେ ପୂରା ଏକ ମାସ ସମାନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ପଞ୍ଜିକାରେ ଗୋଟିଏ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ; ସେଥିପାଇଁ ଅଧିକ ମାସ ପ୍ରାୟ ତିନି ବର୍ଷରେ ଥରେ ଆସେ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହି ମାସକୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ନିଜ ନାମ ଦେଲେ, ସେଥିପାଇଁ ଏହାକୁ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସ କୁହାଯାଏ, ଆଉ ଏହାର ଦୁଇଟି ଏକାଦଶୀ ବି ତିନି ବର୍ଷରେ ଥରେ ହିଁ ଆସେ।
କଥା
କୁହାଯାଏ ଯେ ଯେତେବେଳେ ପଞ୍ଜିକାରେ ଏହି ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ଯୋଡ଼ାଗଲା, ବାକି ମାସମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ପରି ମାନିବାକୁ ମନା କଲେ, କାରଣ ଏଥିରେ କୌଣସି ପର୍ବ ପଡ଼ୁନଥିଲା ଆଉ ଏହାର କୌଣସି ସ୍ୱାମୀ ନଥିଲେ। ପରମ୍ପରା କହେ ଯେ ଏହି ମାସ ଦୁଃଖୀ ହୋଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା ଓ କହିଲା, ମୋତେ କେହି ଆପଣାଉ ନାହାନ୍ତି। ଭଗବାନ ତାକୁ ଆପଣାଇଲେ ଓ କହିଲେ, ଏବେ ତୁମେ ମୋ ନାମରେ ଜଣାଯିବ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସ। ସେହି ଦିନଠାରୁ ଏହି ମାସକୁ ଉପବାସ, ଦାନ ଓ ଭଜନର ମାସ ବୋଲି ମନାଗଲା।

ଏହି ମାସର ଶୁକ୍ଳ ଏକାଦଶୀର କଥା ନାରଦଙ୍କ ମୁହଁରୁ କୁହାଯାଏ। ତ୍ରେତୟା ଯୁଗରେ ମାହିଷ୍ମତୀ ନଗରୀରେ କୃତବୀର୍ଯ୍ୟ ନାମରେ ଜଣେ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜା ରାଜତ୍ୱ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ କୋଷ ଭରା ଥିଲା, ପ୍ରଜା ସୁଖୀ ଥିଲେ, ଆଉ ରାଣୀ ଅନେକ ଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୋଟିଏ ଅଭାବ ଥିଲା ଯାହା ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ତାଙ୍କ ମନରେ ଫୋଡ଼ୁଥିଲା। ତାଙ୍କର କୌଣସି ସନ୍ତାନ ନଥିଲା, ଆଉ ରାଜ୍ୟଭାର ସମର୍ପିବାକୁ କେହି ନଥିଲେ।

ବହୁ ଉପାୟ କଲେ, ବହୁ ଯଜ୍ଞ ହେଲା, କିନ୍ତୁ କିଛି ହେଲା ନାହିଁ। ଶେଷରେ ରାଜା ରାଜ୍ୟ ଛାଡ଼ି ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପଦ୍ମିନୀ ଥିଲେ, ଯିଏ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶରେ ଜନ୍ମିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ସେ ପତିଙ୍କୁ ବନକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିଲେ, ଅଳଙ୍କାର କାଢ଼ିଦେଲେ, ସାଧାରଣ ଲୁଗା ପିନ୍ଧିଲେ ଓ ତାଙ୍କ ପଛେ ପଛେ ଚାଲିଲେ। ବର୍ଷ ବର୍ଷର କଠୋର ତପସ୍ୟା ବି ସେ ପତିଙ୍କ ସହ ହିଁ କଲେ।

ଦିନେ ପଦ୍ମିନୀଙ୍କର ଅନସୂୟାଙ୍କ ସହ ଭେଟ ହେଲା, ଯିଏ କର୍ଦ୍ଦମ ମୁନିଙ୍କ କନ୍ୟା ଓ ମହର୍ଷି ଅତ୍ରିଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଥିଲେ, ଆଉ ନିଜ ସଂଯମ ପାଇଁ ଜଣାଶୁଣା ଥିଲେ। ପଦ୍ମିନୀ ହାତ ଯୋଡ଼ି ନିଜ ଦୁଃଖ କହିଲେ, ଆଉ ପଚାରିଲେ, ଏମିତି କିଛି ବ୍ରତ କୁହନ୍ତୁ ଯାହା ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ପହଞ୍ଚିବ। ଅନସୂୟା ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, ଦେବୀ, ବର୍ଷରେ ବାର ମାସ ଥାଏ, କିନ୍ତୁ ପ୍ରାୟ ପ୍ରତି ତୃତୀୟ ବର୍ଷରେ ଗୋଟିଏ ଅତିରିକ୍ତ ମାସ ଯୋଡ଼ାଯାଏ। ସେହି ମାସର ଦୁଇଟି ଏକାଦଶୀକୁ ପଦ୍ମିନୀ ଓ ପରମା କୁହାଯାଏ, ଆଉ ସେଗୁଡ଼ିକ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।

ଅନସୂୟା ବିଧି ବି କହିଲେ। ଶୁକ୍ଳ ପକ୍ଷର ସେହି ଏକାଦଶୀରେ ପୂରା ମନରେ ଉପବାସ ରଖିବା, ଭଗବାନଙ୍କ ପୂଜା କରିବା, ରାତିସାରା ଜାଗି ଭଜନ କରିବା, ଆଉ ଦ୍ୱାଦଶୀରେ ଦାନ ଦେଇ ପାରଣ କରିବା। ପଦ୍ମିନୀ ଏହି ବ୍ରତ ପୂରା ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କଲେ। କୁହାଯାଏ ସେହି ରାତିରେ ସେ ନା ଅନ୍ନ ନେଲେ, ନା ଜଳ, ଆଉ ସାରା ରାତି ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ନେଉଥିଲେ।

କଥା କହେ ଯେ ତାଙ୍କ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଭଗବାନ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଲେ; ସମୟ ଆସିବାରୁ ତାଙ୍କ ଘରେ ଏକ ତେଜସ୍ୱୀ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ଆଗକୁ କାର୍ତ୍ତବୀର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଜୁନ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ଅତି ପରାକ୍ରମୀ ରାଜା ହେଲେ। କଥା ଏତିକି କହେ, ଆଉ ଏହାକୁ କାହା ପାଇଁ ବଚନ ବୋଲି ମନାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି କଥାର ସାର ହେଲା ଯେ ଯାହାକୁ ସଂସାର ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତାକୁ ବି ଭଗବାନ ଆପଣାଇନିଅନ୍ତି; ଏହି କଥା ଏହି ମାସର ଆଉ ଏହି କଥା ଏହି ବ୍ରତର। ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ସମସ୍ତଙ୍କ ମନର ଧୈର୍ଯ୍ୟ ବଜାୟ ରଖନ୍ତୁ।
କିପରି ପାଳନ କରାଯାଏ
- ଅଧିକ ମାସର ଏହି ଏକାଦଶୀ ପ୍ରାୟ ତିନି ବର୍ଷରେ ଥରେ ଆସେ, ସେଥିପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ପାଞ୍ଜିରୁ ଅଧିକ ମାସ ଓ ତିଥି ନିଶ୍ଚିତ କରିନିଅନ୍ତୁ।
- ପୁରୁଷୋତ୍ତମ ମାସର ବିଧାନ ଏହି ଦିନ ପୂରା କରାଯାଏ: ଦୀପଦାନ, ଅନ୍ନଦାନ ଓ କାହାର ସେବା; ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ କିଛି ନିଶ୍ଚୟ ଦିଅନ୍ତୁ।
- ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ହଳଦିଆ ବସ୍ତ୍ର, ହଳଦିଆ ଫୁଲ, ଚନ୍ଦନ, ତୁଳସୀ ପତ୍ର ଓ ଫଳ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତୁ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ସହସ୍ରନାମ ପାଠ କରନ୍ତୁ; କଥାରେ ଏହି ବ୍ରତ ରାତିସାରା ଜାଗି କରାଯାଇଥିଲା, ସେଥିପାଇଁ ଏହି ଦିନ ଜାଗରର ପରମ୍ପରା ଅଛି।
- ଦଶମୀ ସନ୍ଧ୍ୟାରେ ଥରେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ; ଏକାଦଶୀରେ ଅନ୍ନ, ଚାଉଳ ଓ ଡାଲି ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ ଏବଂ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଫଳାହାର ବା ନିର୍ଜଳା ବ୍ରତ ରଖାଯାଏ। ଅସୁସ୍ଥ, ବୟସ୍କ, ଗର୍ଭବତୀ ମହିଳା ଓ ଔଷଧ ଖାଉଥିବା ଲୋକେ ନିଜ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦେଖି ହିଁ ବ୍ରତ ରଖନ୍ତୁ।
- ଦ୍ୱାଦଶୀ ସକାଳେ ସ୍ନାନ, ପୂଜା ଓ ଦାନ ପରେ ପାରଣ କରନ୍ତୁ। ପାରଣର ସମୟ ସ୍ଥାନ ଓ ପ୍ରତି ବର୍ଷର ତିଥି ଅନୁସାରେ ବଦଳେ, ତେଣୁ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ପାଞ୍ଜି ଦେଖିନିଅନ୍ତୁ।
ଉତ୍ସ
ପଦ୍ମିନୀ ଏକାଦଶୀର ବ୍ରତକଥା ପ୍ରଚଳିତ ବ୍ରତ ସଂଗ୍ରହରେ ନାରଦଙ୍କ କଥନ ଭାବରେ ମିଳେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା କୃତବୀର୍ଯ୍ୟ, ରାଣୀ ପଦ୍ମିନୀ ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କ ନାମ ଆସେ; ଏଠାରେ ତାର ସାର ନିଜ ଭାଷାରେ ଅଛି। ଅଧିକ ମାସକୁ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମ ମିଳିବାର କଥା ପୌରାଣିକ ଓ ଲୋକ ପରମ୍ପରାରେ କୁହାଯାଏ।