અજા એકાદશી વ્રત કથા

અજા એકાદશી — ક્યારે છે
- 28 ઑગસ્ટ 2027, શનિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
શ્રાવણ વદ અગિયારસને અજા એકાદશી કહે છે. અજ ભગવાન વિષ્ણુનું એક નામ છે, જેનો અર્થ છે જે ક્યારેય જન્મ લેતા નથી. આ દિવસની કથા સત્યવાદી રાજા હરિશ્ચંદ્રની છે, જેમણે બધું ગુમાવીને પણ પોતાનું વચન ન છોડ્યું. કથા કહે છે કે આ વ્રત ખૂબ ભારે પસ્તાવાનો બોજ પણ હળવો કરી દે છે.
કથા
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા સંભળાવી. અયોધ્યામાં રાજા હરિશ્ચંદ્ર રાજ કરતા હતા. તેઓ વીર હતા, ઉદાર હતા, પણ સૌથી વધુ સત્યવાદી હતા. કહે છે કે તેમના મુખેથી નીકળેલું વચન ક્યારેય પાછું ન ફર્યું. એક દિવસ તેમની આ સચ્ચાઈ એવી કસોટીએ ચડી જેવી કોઈની નથી ચડી. એક વચનને કારણે તેમને પોતાનું આખું રાજ્ય એક ઋષિને આપી દેવું પડ્યું. કેટલાક પાઠમાં કહેવાય છે કે એ વચન તેમણે સપનામાં આપ્યું હતું, અને જાગ્યા પછી પણ નિભાવ્યું.

રાજ્ય ગયું, પણ દક્ષિણાનો થોડો ભાગ બાકી રહી ગયો. વચન પૂરું કરવા હરિશ્ચંદ્રે પોતાની પત્ની શૈવ્યા અને નાના દીકરા રોહિતાશ્વને પણ કોઈના હાથમાં સોંપી દીધાં, અને પછી પોતાને વેચી દીધા. છેવટે કાશીના સ્મશાનના રખેવાળને ત્યાં તેઓ નોકર બન્યા. જે ગઈ કાલ સુધી સિંહાસન પર બેસતા, તે હવે અગ્નિસંસ્કારનું શુલ્ક લેવા ઊભા રહેતા, ફાટેલાં વસ્ત્રોમાં, રાખથી ભરેલા હાથ સાથે.

પછી એ દિવસ આવ્યો જેનો વિચાર કરીને આજે પણ મન ભરાઈ આવે છે. એક સ્ત્રી પોતાના મૃત બાળકને લઈને સ્મશાને પહોંચી. પાસે આવતાં હરિશ્ચંદ્રે જોયું, એ તેમની જ પત્ની શૈવ્યા હતી અને એ બાળક તેમનો રોહિતાશ્વ. તેમની પાસે આપવા માટે કંઈ નહોતું. હરિશ્ચંદ્રનું હૃદય ફાટી રહ્યું હતું, પણ તેમણે પોતાના સ્વામીનો નિયમ ન તોડ્યો અને કહ્યું, નિયમ સૌ માટે એક છે. બંને ત્યાં જ બેસીને રડતાં રહ્યાં.

એ જ સમયે મુનિ ગૌતમ ત્યાંથી પસાર થયા. તેમણે રાજાની દશા જોઈ અને બધું જાણી લીધું. તેઓ બોલ્યા, હરિશ્ચંદ્ર, તમારું સત્ય અટલ છે, પણ તમારું મન બોજથી દબાયેલું છે. આજે શ્રાવણ વદ અગિયારસ છે, તેને અજા કહે છે. આજે અન્ન છોડો, ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો, અને આખી રાત જાગીને તેમનું નામ લો. આ વ્રત તમારો ભાર ઉતારી દેશે.

રાજાએ એ જ સ્મશાનમાં, રાખ અને ધુમાડાની વચ્ચે, પૂરા મનથી વ્રત રાખ્યું અને આખી રાત ભગવાનનું નામ લેતા રહ્યા. કથા કહે છે કે પરોઢ થતાં જ આકાશમાં દુંદુભિ વાગી અને ફૂલ વરસવા લાગ્યાં. રોહિતાશ્વ ઊઠીને બેઠો થયો, શૈવ્યા રાણીનાં વસ્ત્રોમાં સામે ઊભાં હતાં, અને જે ઋષિને રાજ્ય અપાયું હતું, તેમણે પોતે હરિશ્ચંદ્રને તેમનું રાજ્ય પાછું સોંપ્યું.

કથા કહે છે કે જે શ્રદ્ધાથી અજા એકાદશીનું વ્રત રાખે છે અને રાતે જાગીને ભગવાનનું નામ લે છે, તેના મનનો ભાર ઊતરી જાય છે, અને જે આ કથા સાંભળે છે તેને પણ મોટું પુણ્ય મળે છે. તેનો સાર એ છે કે હરિશ્ચંદ્રે બધું ગુમાવ્યું, પણ પોતાનું સત્ય ન ગુમાવ્યું, અને અંતે સત્યે જ તેમને બધું પાછું આપ્યું. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને એટલું બળ આપે કે સાચું બોલવું મોંઘું પડે ત્યારે પણ છૂટે નહીં.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- રાત્રિ જાગરણ આ વ્રતની ઓળખ છે, કારણ કે કથામાં હરિશ્ચંદ્રે આખી રાત જાગીને નામ લીધું હતું; ભગવાનનું નામ જપો કે આ કથા સાંભળો.
- પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અનાજ, વસ્ત્ર અને પાણીનું દાન કરો, અને કોઈ જરૂરિયાતમંદને જમાડો.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર, પંચામૃત અને ઋતુનાં ફળ અર્પણ કરો; તુલસીપત્ર અગિયારસના દિવસે ન તોડો, એક દિવસ પહેલાં તોડીને રાખી લો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ, ખાસ કરીને ચોખા, લેવાતા નથી અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. ગુજરાતમાં ફરાળમાં ફળ, દૂધ, સાબુદાણા, રાજગરો, મોરૈયો કે શિંગોડાનો લોટ લેવાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- બીજા દિવસે બારસની સવારે નક્કી સમયમાં પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
અજા એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
અજા એકાદશી 2027 28 ઑગસ્ટ 2027, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
અજા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
શ્રાવણ વદ અગિયારસને અજા એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
અજા એકાદશીની વ્રતકથા પરંપરામાં ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે. વ્રતકથાના સંગ્રહોમાં તેને ઘણી વાર બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે મોટા ભાગના સંગ્રહો ચોવીસ અગિયારસનું આ માહાત્મ્ય પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં મૂકે છે; એટલે બંને નામ પ્રચલિત છે. રાજા હરિશ્ચંદ્રની આખી કથા માર્કંડેય પુરાણ અને દેવીભાગવતમાં વિસ્તારથી મળે છે; તેની વિગતો જુદા જુદા પાઠોમાં થોડી જુદી છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 28 ઑગસ્ટ 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 28 ઑગસ્ટ | 6:21 AM – 8:53 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| ઇન્દોર | 28 ઑગસ્ટ | 6:08 AM – 8:40 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| દિલ્હી | 28 ઑગસ્ટ | 5:57 AM – 8:31 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| મુંબઈ | 28 ઑગસ્ટ | 6:23 AM – 8:53 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| લખનૌ | 28 ઑગસ્ટ | 5:44 AM – 8:17 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| પટના | 28 ઑગસ્ટ | 5:28 AM – 8:01 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| જયપુર | 28 ઑગસ્ટ | 6:05 AM – 8:38 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| ભોપાલ | 28 ઑગસ્ટ | 6:01 AM – 8:33 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| પુણે | 28 ઑગસ્ટ | 6:19 AM – 8:50 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| કોલકાતા | 28 ઑગસ્ટ | 5:18 AM – 7:50 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| હૈદરાબાદ | 28 ઑગસ્ટ | 6:01 AM – 8:32 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| વારાણસી | 28 ઑગસ્ટ | 5:37 AM – 8:10 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| ચેન્નાઈ | 28 ઑગસ્ટ | 5:57 AM – 8:26 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| બેંગલુરુ | 28 ઑગસ્ટ | 6:08 AM – 8:37 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 28 ઑગસ્ટ | 6:14 AM – 8:42 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 28 ઑગસ્ટ | 5:30 AM – 8:01 AM29 ઑગસ્ટ, રવિવાર |