જયા એકાદશી વ્રત કથા

જયા એકાદશી — ક્યારે છે
- 17 ફેબ્રુઆરી 2027, બુધવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
મહા સુદ અગિયારસને જયા એકાદશી કહે છે; ઘણી જગ્યાએ તેને ભીષ્મ એકાદશી અને ભૌમી એકાદશી પણ કહેવાય છે. જયાનો અર્થ છે જીત, અને અહીં જીત કોઈ શત્રુ પર નહીં, પોતાની જ ભૂલ પર છે. આ દિવસની કથા એટલે ખાસ છે કે તેમાં કોઈએ કોઈ વ્રત માગ્યું નહીં, કોઈ મુનિએ કોઈ ઉપાય બતાવ્યો નહીં, અને છતાં છુટકારો મળી ગયો. પરંપરા આ વ્રતને ખરાબ ગતિથી બચાવનારું માને છે, એટલે તેને પિતૃઓની શાંતિ સાથે પણ જોડવામાં આવે છે.
કથા
મહા મહિનો હતો અને હિમાલયના ઊંચા ઢોળાવો પર પવન પથ્થર કાપતો હતો. બરફની વચ્ચે ઊભેલા એક સૂકા ઝાડ પર બે પ્રાણી બેઠાં હતાં. તેઓ પશુ નહોતાં, મનુષ્ય પણ નહીં. તેમનો દેહ પિશાચનો હતો, આંખો ઊંડી ઊતરેલી, નખ લાંબા. તેમને કોઈ વસ્તુનો સ્વાદ આવતો નહીં, ન ગંધ, ન સ્પર્શનું સુખ; કડકડતી ઠંડીમાં ઊંઘ પણ આવતી નહીં. સૌથી અઘરું એ હતું કે બંનેને યાદ હતું કે તેઓ પહેલાં શું હતાં.

તેઓ સ્વર્ગનાં હતાં. દેવરાજ ઇન્દ્રના દરબારમાં ગંધર્વોનું ગાન થતું, અને મુખ્ય ગાયક ચિત્રસેનના પુત્ર માલ્યવાનનો સ્વર સૌથી ઊંચો મનાતો. પુષ્પવતી નામની અપ્સરા નંદનવનની સભાઓમાં નૃત્ય કરતી. બંને એકબીજાને જોઈને મનથી બંધાઈ ગયાં. જે સભામાં તેઓ સેવા માટે ઊભાં હતાં, તેનું ભાન તેમને રહ્યું જ નહીં; દેવરાજ સામે હતા અને આમની આંખો એકબીજા પર ટકેલી હતી.

ઇન્દ્રે આ જોયું અને તેમનું મોં કઠોર થઈ ગયું. તેમણે કહ્યું, તમને બંનેને ન આ સભાનું ભાન રહ્યું, ન તમારી મર્યાદાનું. જાઓ, પૃથ્વી પર પિશાચ યોનિમાં રહીને તમારી ભૂલનું ફળ ભોગવો. શાપ એ જ ક્ષણે ફળ્યો. દિવ્ય દેહ છૂટી ગયો, વસ્ત્ર અને આભૂષણ મટી ગયાં, અને બંને હિમાલયની એ બરફીલી ઊંચાઈઓ પર પડ્યાં જ્યાં ન અન્ન હતું, ન આશરો, ન કોઈ જેની સાથે બે વાત થઈ શકે.

ઘણી ઋતુઓ આમ જ વીતી. એક દિવસ માલ્યવાને ધ્રૂજતાં કહ્યું, આપણે બંનેએ એકબીજાનું ખરાબ નહોતું ઇચ્છ્યું, તો આ બધું કેમ? પુષ્પવતી થોડી વાર ચૂપ રહી, પછી બોલી, આપણો દોષ એટલો જ હતો કે આપણને બીજું કંઈ યાદ જ ન રહ્યું. એ દિવસે પહેલી વાર બંનેએ પોતાની દશા પર રડવાનું છોડ્યું અને પોતાની ભૂલ પર રડ્યાં. તેમણે સ્વર્ગ ન માગ્યું, દેહ ન માગ્યો, મુક્તિ પણ ન માગી; ફક્ત એટલું કહ્યું કે અમને ક્ષમા કરવામાં આવે.

એ દિવસ મહા સુદ અગિયારસ હતો. એ દિવસે તેમને ખાવા કંઈ ન મળ્યું, પાણી પણ નહીં, અને ઠંડીને કારણે રાતે આંખ ન મળી. જે દિવસ તેમના માટે બાકીના દિવસો જેવો જ હતો, તે ભગવાન વિષ્ણુનો દિવસ નીકળ્યો. બારસની સવારે જ્યારે સૂરજ બરફ પર પડ્યો, ત્યારે તેમનો પિશાચ-દેહ છૂટી ગયો અને બંને પોતાના પહેલાંના દિવ્ય રૂપમાં ઊભાં હતાં. એક વિમાન આવ્યું અને તેમને દેવલોક લઈ ગયું.

ઇન્દ્ર તેમને જોઈને ચકિત થઈ ગયા. તેમણે પૂછ્યું, મેં આપેલો શાપ આટલો જલદી કેવી રીતે કપાઈ ગયો? બંનેએ હાથ જોડીને કહ્યું, અમે કંઈ નથી કર્યું, દેવરાજ; અમે તો કંઈ માગ્યું પણ નથી. ઇન્દ્રે કહ્યું, જે દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ પોતાની કૃપા માગ્યા વગર આપી દે છે, એ દિવસે મારો શાપ પણ નાનો પડી જાય છે; હવે તમે સ્વતંત્ર છો. આ કથાનો સાર એ જ છે કે સાચો પસ્તાવો પણ એક તપ છે, અને કૃપા કોઈ સોદો નથી. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને સદ્ગતિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ દિવસને પિતૃઓની શાંતિ સાથે જોડવામાં આવે છે, એટલે ઘણા પરિવારો તલ અને અનાજનું દાન તથા તર્પણ પણ કરે છે; ભીષ્મ એકાદશી હોવાના નાતે ક્યાંક ક્યાંક ભીષ્મ પિતામહના નામે તર્પણની પરંપરા છે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળું વસ્ત્ર, પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળ અર્પણ કરો અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનો પાઠ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ, ચોખા અને દાળનો ત્યાગ કરાય છે અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- રાત્રે ભજન-કીર્તન સાથે જાગરણની પરંપરા છે.
- બીજા દિવસે બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને દાન પછી પારણાં કરો; પારણાંનો સમય દરેક શહેર અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના પંચાંગમાંથી જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
જયા એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
જયા એકાદશી 2027 17 ફેબ્રુઆરી 2027, બુધવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
જયા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
મહા સુદ અગિયારસને જયા એકાદશી કહે છે; ઘણી જગ્યાએ તેને ભીષ્મ એકાદશી અને ભૌમી એકાદશી પણ કહેવાય છે.
સ્રોત
ભવિષ્યોત્તર પુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદ રૂપે આવેલી જયા એકાદશીની વ્રતકથાનો સાર, પોતાના શબ્દોમાં; કેટલાક પ્રચલિત સંગ્રહોમાં આ જ કથા પદ્મ પુરાણના નામે પણ અપાય છે. કેટલાક કથનોમાં બારસે ભગવાન વિષ્ણુ પોતે પ્રગટ થઈને બંનેને મુક્ત કરે છે. ભીષ્મ એકાદશી અને ભૌમી એકાદશી આ જ દિવસનાં પ્રચલિત નામ છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 17 ફેબ્રુઆરી 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 17 ફેબ્રુઆરી | 7:10 AM – 9:28 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| ઇન્દોર | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:57 AM – 9:14 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| દિલ્હી | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:57 AM – 9:12 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| મુંબઈ | 17 ફેબ્રુઆરી | 7:05 AM – 9:24 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| લખનૌ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:40 AM – 8:56 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| પટના | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:22 AM – 8:39 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| જયપુર | 17 ફેબ્રુઆરી | 7:01 AM – 9:17 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| ભોપાલ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:51 AM – 9:08 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| પુણે | 17 ફેબ્રુઆરી | 7:01 AM – 9:20 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| કોલકાતા | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:06 AM – 8:24 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| હૈદરાબાદ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:41 AM – 9:01 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| વારાણસી | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:31 AM – 8:47 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| ચેન્નાઈ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:30 AM – 8:51 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| બેંગલુરુ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:41 AM – 9:02 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:40 AM – 9:02 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |
| ભુવનેશ્વર | 17 ફેબ્રુઆરી | 6:14 AM – 8:33 AM18 ફેબ્રુઆરી, ગુરુવાર |