जया एकादशी व्रत कथा

जया एकादशी — कधी आहे
- 17 फेब्रुवारी 2027, बुधवार
हा दिवस का साजरा करतात?
माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला जया एकादशी म्हणतात; अनेक ठिकाणी हिला भीष्म एकादशी आणि भौमी एकादशी असेही म्हणतात. जया म्हणजे विजय, आणि इथे विजय कुणा शत्रूवर नाही, स्वतःच्याच चुकीवर आहे. या दिवसाची कथा खास यासाठी आहे की इथे कुणी कोणते व्रत मागितले नाही, कुणा मुनींनी कोणता उपाय सांगितला नाही, आणि सुटका तरीही मिळाली. परंपरा हे व्रत वाईट गतीपासून वाचवणारे मानते, म्हणून हिला पितरांच्या शांतीशीही जोडले जाते.
कथा
माघाचा महिना होता आणि हिमालयाच्या उंच उतारांवर वारा दगड कापत होता. बर्फामध्ये उभ्या एका वाळलेल्या झाडावर दोन प्राणी बसले होते. ते पशू नव्हते, माणसेही नव्हती. त्यांचा देह पिशाचाचा होता, डोळे खोल गेलेले, नखे लांब. त्यांना कोणत्याही गोष्टीची चव लागत नव्हती, ना गंध, ना स्पर्शाचे सुख; कडाक्याच्या थंडीत झोपही येत नव्हती. सर्वात कठीण हे होते की दोघांना आठवत होते की ते आधी काय होते.

ते स्वर्गाचे होते. देवराज इंद्राच्या दरबारात गंधर्वांचे गायन होत असे, आणि प्रमुख गायक चित्रसेनाचा पुत्र माल्यवान याचा स्वर सर्वात उंच मानला जात असे. पुष्पवती नावाची अप्सरा नंदनवनातल्या सभांत नृत्य करत असे. दोघे एकमेकांना पाहून मनाने बांधले गेले. ज्या सभेत ते सेवेसाठी उभे होते, तिचे भानच त्यांना राहिले नाही; देवराज समोर होते आणि यांचे डोळे एकमेकांवर खिळले होते.

इंद्राने हे पाहिले आणि त्याचा चेहरा कठोर झाला. तो म्हणाला, तुम्हा दोघांना ना या सभेचे भान राहिले, ना आपल्या मर्यादेचे. जा, पृथ्वीवर पिशाच योनीत राहून आपल्या चुकीचे फळ भोगा. शाप त्याच क्षणी फळला. दिव्य देह गळून पडला, वस्त्रे आणि अलंकार नाहीसे झाले, आणि दोघे हिमालयाच्या त्या बर्फाळ उंचीवर कोसळले जिथे ना अन्न होते, ना आसरा, ना कोणी ज्याच्याशी दोन शब्द बोलता येतील.

कित्येक ऋतू असेच गेले. एक दिवस माल्यवान थरथरत म्हणाला, आपण दोघांनी एकमेकांचे वाईट चिंतले नव्हते, मग हे सगळे का? पुष्पवती थोडा वेळ गप्प राहिली, मग म्हणाली, आपला दोष एवढाच होता की आपल्याला दुसरे काही आठवलेच नाही. त्या दिवशी पहिल्यांदा दोघांनी स्वतःसाठी रडणे सोडले आणि आपल्या चुकीवर रडले. त्यांनी स्वर्ग मागितला नाही, देह मागितला नाही, मुक्तीही मागितली नाही; फक्त एवढेच म्हटले की आम्हाला क्षमा केली जावी.

तो दिवस माघ शुक्ल पक्षातील एकादशीचा होता. त्या दिवशी त्यांना खायला काही मिळाले नाही, पाणीही नाही, आणि थंडीमुळे रात्री डोळा लागला नाही. जो दिवस त्यांच्यासाठी बाकीच्या दिवसांसारखाच होता, तो भगवान विष्णूंचा दिवस निघाला. द्वादशीच्या सकाळी जेव्हा सूर्य बर्फावर पडला, तेव्हा त्यांचा पिशाचदेह गळून पडला आणि दोघे आपल्या पूर्वीच्या दिव्य रूपात उभे होते. एक विमान आले आणि त्यांना देवलोकी घेऊन गेले.

इंद्र त्यांना पाहून चकित झाला. त्याने विचारले, मी दिलेला शाप इतक्या लवकर कसा संपला? दोघांनी हात जोडून म्हटले, आम्ही काही केले नाही, देवराज; आम्ही तर काही मागितलेही नाही. इंद्र म्हणाला, ज्या दिवशी भगवान विष्णू आपली कृपा न मागताच देतात, त्या दिवशी माझा शापही छोटा पडतो; आता तुम्ही मुक्त आहात. या कथेचे सार हेच की खरा पश्चात्तापही एक तप आहे, आणि कृपा हा काही सौदा नाही. भगवान विष्णू सर्वांना सद्गती देवोत.
कसा साजरा करतात
- हा दिवस पितरांच्या शांतीशी जोडला जातो, म्हणून अनेक कुटुंबे तीळ आणि अन्नाचे दान तसेच तर्पणही करतात; भीष्म एकादशी म्हणून कुठे कुठे भीष्माचार्यांच्या नावे तर्पण करण्याची परंपरा आहे.
- भगवान विष्णूंना पिवळे वस्त्र, पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र आणि फळे अर्पण करावीत आणि विष्णुसहस्रनामाचे पठण करावे.
- दशमीच्या संध्याकाळी हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न, भात आणि डाळ सोडली जाते, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- रात्री भजन-कीर्तनासह जागरण करण्याची परंपरा आहे.
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि दान करून पारणे करावे; पारण्याची वेळ प्रत्येक शहर आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या पंचांगात पाहावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
जया एकादशी 2027 केव्हा आहे?
जया एकादशी 2027 17 फेब्रुवारी 2027, बुधवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
जया एकादशी का साजरा केला जातो?
माघ महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला जया एकादशी म्हणतात; अनेक ठिकाणी हिला भीष्म एकादशी आणि भौमी एकादशी असेही म्हणतात.
स्रोत
भविष्योत्तर पुराणात श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादाच्या रूपात आलेल्या जया एकादशीच्या व्रतकथेचे सार, आपल्या शब्दांत; काही प्रचलित संग्रहांत हीच कथा पद्मपुराणाच्या नावानेही दिली जाते. काही कथनांत द्वादशीला स्वतः भगवान विष्णू प्रकट होऊन दोघांना मुक्त करतात. भीष्म एकादशी आणि भौमी एकादशी ही याच दिवसाची प्रचलित नावे आहेत.
शहरानुसार वेळ — 17 फेब्रुवारी 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 17 फेब्रुवारी | 7:05 AM – 9:24 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| इंदौर | 17 फेब्रुवारी | 6:57 AM – 9:14 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| दिल्ली | 17 फेब्रुवारी | 6:57 AM – 9:12 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| लखनऊ | 17 फेब्रुवारी | 6:40 AM – 8:56 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| पटना | 17 फेब्रुवारी | 6:22 AM – 8:39 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| जयपुर | 17 फेब्रुवारी | 7:01 AM – 9:17 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| भोपाल | 17 फेब्रुवारी | 6:51 AM – 9:08 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| पुणे | 17 फेब्रुवारी | 7:01 AM – 9:20 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| अहमदाबाद | 17 फेब्रुवारी | 7:10 AM – 9:28 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| कोलकाता | 17 फेब्रुवारी | 6:06 AM – 8:24 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| हैदराबाद | 17 फेब्रुवारी | 6:41 AM – 9:01 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| बनारस | 17 फेब्रुवारी | 6:31 AM – 8:47 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| चेन्नई | 17 फेब्रुवारी | 6:30 AM – 8:51 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| बेंगलुरु | 17 फेब्रुवारी | 6:41 AM – 9:02 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| तिरुवनंतपुरम | 17 फेब्रुवारी | 6:40 AM – 9:02 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |
| भुवनेश्वर | 17 फेब्रुवारी | 6:14 AM – 8:33 AM18 फेब्रुवारी, गुरुवार |