पापमोचनी एकादशी व्रत कथा

पापमोचनी एकादशी — कधी आहे
- 2 एप्रिल 2027, शुक्रवार
हा दिवस का साजरा करतात?
चैत्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार फाल्गुन कृष्ण एकादशीला) पापमोचनी एकादशी म्हणतात. नावाचा अर्थच आहे, पापांपासून सोडवणारी. हे व्रत होळीनंतर आणि चैत्र नवरात्राआधी येते, आणि व्रतपरंपरेत ही वर्षातली शेवटची एकादशी मानली जाते. एकादशीचे व्रतवर्ष चैत्रापासून चैत्रापर्यंत मोजले जाते, तर व्रत प्रकट झाल्याचा दिवस मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी मानला जातो; म्हणून या दोन गणना एकमेकींशी भिडत नाहीत. कथा सांगते की जाणता-अजाणता झालेल्या चुकीचा पश्चात्ताप या दिवशी भगवान विष्णूंसमोर ठेवला, तर मन हलके होते.
कथा
कथेनुसार चैत्ररथ नावाचे एक सुंदर वन होते, जिथे प्रत्येक ऋतूत फुले फुललेली असत आणि गंधर्व-अप्सरा विहारासाठी येत. त्याच वनाच्या एका शांत कोपऱ्यात च्यवन ऋषींचे पुत्र मेधावी कठोर तप करत होते. ते शंकरांचे उपासक होते, आणि वर्षांच्या साधनेने त्यांचे तेज असे झाले होते की वनातले पशुपक्षीही त्यांच्या आसपास निर्भयपणे फिरत.

कामदेवाला हे तप खुपू लागले. त्याने मंजुघोषा नावाच्या एका अप्सरेला त्या वनात पाठवले. मंजुघोषेने मुनींच्या आश्रमापासून थोड्या अंतरावर आसन मांडले आणि वीणेवर मधुर स्वरात गाणे सुरू केले. दिवस जात राहिले, आणि तो स्वर रोज थोडा अधिक जवळ येत गेला. एक दिवस मेधावींचे डोळे उघडले, त्यांनी गाणे ऐकले, आणि त्यांचे मन साधनेवरून हटून त्याच स्वरात बांधले गेले.

मग काळाचा पत्ताच लागला नाही. मेधावी मंजुघोषेसोबत राहू लागले आणि त्यांना वाटले की काही दिवसच गेले आहेत. कथा सांगते की अशी सत्तावन्न वर्षे निघून गेली. एक दिवस मंजुघोषेने हात जोडून म्हटले, मुनिवर, आता मला देवलोकी परतण्याची आज्ञा द्या. हे ऐकताच मेधावी जणू झोपेतून जागे झाले. त्यांनी स्वतःकडे पाहिले आणि लक्षात आले की वर्षांची तपश्चर्या राख होऊन गेली आहे.

रागाच्या भरात त्यांनी मंजुघोषेला शाप दिला की तू पिशाचिनी होशील. अप्सरा त्यांच्या पायांवर कोसळली आणि म्हणाली, तुमच्यासोबत गेलेल्या वर्षांत मी तुमचा अपमान केला नाही; आता या शापातून सुटण्याचा काही मार्गही सांगा. तिची विनवणी ऐकून मुनींचा राग शांत झाला आणि त्यांना स्वतःच्याच अवस्थेची लाज वाटली. ते म्हणाले, चैत्र कृष्ण पक्षातील एकादशीचे व्रत श्रद्धेने कर, ही पापमोचनी आहे.

यानंतर मेधावी आपले वडील च्यवन ऋषींकडे गेले. सगळे ऐकून च्यवनांनी सरळ सांगितले, पुत्रा, आधी तू कामनेत आपले तप गमावले आणि मग रागात एका स्त्रीला शाप दिला. दोन्ही चुका तुझ्या आहेत. जे व्रत तू तिला सांगितले, तेच तूही कर. मेधावींनी मान खाली घालून हे मान्य केले आणि त्याच एकादशीचे व्रत पूर्ण मनाने केले.

कथा सांगते की व्रताच्या प्रभावाने मेधावींचे मन निर्मळ झाले आणि त्यांची साधना पुन्हा जमू लागली, आणि मंजुघोषाही पिशाचदेहातून सुटून आपल्या पूर्वीच्या रूपात देवलोकी परतली. या कथेचा भाव असा की कामना आणि राग, दोन्ही मोठ्या तपाला क्षणात बिघडवून टाकतात, आणि दोन्हींचे औषध एकच आहे, परत फिरणे. पापमोचनी एकादशी त्याच परत फिरण्याचा दिवस आहे.

परंपरेत असे मानले जाते की या दिवशी खऱ्या पश्चात्तापाने व्रत केले आणि भगवान विष्णूंचे नाव घेतले, तर मनावरचे ओझे उतरते. कथा कोणत्याही चमत्काराचे वचन देत नाही; ती एवढेच सांगते की चूक मान्य करणे हीच सुधारण्याची पहिली पायरी आहे. भगवान विष्णू सर्वांचे मन निर्मळ ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- दिवसभर राग, कटू बोलणे आणि निंदा टाळावी; हाच या व्रताचा खरा नियम मानला जातो.
- भगवान विष्णूंना किंवा विठ्ठलाला पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र आणि फळे अर्पण करावीत, दिवा लावावा, पापमोचनी एकादशीची कथा ऐकावी आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे आणि लसूण, कांदा व भात टाळावा. एकादशीला संकल्प करून दिवसभर अन्न, विशेषतः भात, खाऊ नये; महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- संध्याकाळी भजन, हरिपाठ किंवा पोथीवाचन करावे; अनेक जण जवळच्या विठ्ठल मंदिरात दर्शनाला जातात.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि यथाशक्ती अन्नदान करून पारणे करावे, म्हणजे उपवास सोडावा. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पापमोचनी एकादशी 2027 केव्हा आहे?
पापमोचनी एकादशी 2027 2 एप्रिल 2027, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पापमोचनी एकादशी का साजरा केला जातो?
चैत्र महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार फाल्गुन कृष्ण एकादशीला) पापमोचनी एकादशी म्हणतात.
स्रोत
ही व्रतकथा सर्वाधिक प्रचलित रूपात भविष्योत्तर पुराणात श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादाच्या रूपात दिली जाते; काही संकलने ती पद्मपुराणात महर्षी लोमश आणि राजा मांधाता यांच्या संवादाच्या रूपातही देतात. येथे त्याच प्रचलित कथेचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे.
शहरानुसार वेळ — 2 एप्रिल 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 2 एप्रिल | 1:56 PM – 4:25 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| इंदौर | 2 एप्रिल | 1:45 PM – 4:14 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| दिल्ली | 2 एप्रिल | 1:40 PM – 4:10 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| लखनऊ | 2 एप्रिल | 1:25 PM – 3:55 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| पटना | 2 एप्रिल | 1:08 PM – 3:37 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| जयपुर | 2 एप्रिल | 1:45 PM – 4:15 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| भोपाल | 2 एप्रिल | 1:38 PM – 4:08 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| पुणे | 2 एप्रिल | 1:52 PM – 4:21 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| अहमदाबाद | 2 एप्रिल | 1:58 PM – 4:27 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| कोलकाता | 2 एप्रिल | 12:55 PM – 3:24 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| हैदराबाद | 2 एप्रिल | 1:34 PM – 4:02 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| बनारस | 2 एप्रिल | 1:16 PM – 3:46 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| चेन्नई | 2 एप्रिल | 1:26 PM – 3:53 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| बेंगलुरु | 2 एप्रिल | 1:37 PM – 4:04 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| तिरुवनंतपुरम | 2 एप्रिल | 1:39 PM – 4:06 PM3 एप्रिल, शनिवार |
| भुवनेश्वर | 2 एप्रिल | 1:05 PM – 3:33 PM3 एप्रिल, शनिवार |