वरूथिनी एकादशी व्रत कथा

वरूथिनी एकादशी — कधी आहे
- 2 मे 2027, रविवार
हा दिवस का साजरा करतात?
वैशाख महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार चैत्र कृष्ण एकादशीला) वरूथिनी एकादशी म्हणतात. वरूथ म्हणजे कवच, म्हणून नावाचा भाव आहे, रक्षण करणारी एकादशी. कथा सांगते की हे व्रत करणाऱ्यावर संकटातही भगवंतांची सावली राहते. या दिवशी दानाचे विशेष महत्त्व मानले गेले आहे, आणि सगळ्या दानांत विद्यादान सर्वात मोठे म्हटले गेले आहे.
कथा
कथेनुसार प्राचीन काळी नर्मदेच्या तीरावर मांधाता नावाचा एक राजा राज्य करत होता. तो सत्य बोलणारा, दानी आणि प्रजेची काळजी घेणारा होता. राज्यकारभारासोबत त्याचे मन तपश्चर्येत रमत असे, म्हणून तो मधूनमधून वनात जाऊन एकांतात बसत आणि भगवान विष्णूंचे ध्यान करत असे. त्या वेळी त्याचा नियम होता की कोणत्याही जीवावर हात उगारायचा नाही.

एक दिवस तो वनात ध्यानात बसला होता, तेवढ्यात एक रानटी अस्वल तिथे आले. त्याने राजाचा पाय पकडला आणि त्याला फरफटत नेऊ लागले. राजाचे डोळे उघडले, वेदना असह्य होती, पण त्याने ना राग केला ना अस्वलावर प्रहार केला. त्याने डोळे मिटून भगवान विष्णूंना हाक मारली, प्रभू, मी घेतलेला नियम मी मोडणार नाही, आता तुम्हीच रक्षण करा.

कथा सांगते की त्याच क्षणी भगवान विष्णू प्रकट झाले आणि त्यांच्या चक्राने अस्वलाचा अंत झाला. पण तोवर राजाचा एक पाय गेला होता. राजा दुःखी होऊन बसला आणि म्हणाला, प्रभू, मी कुणाचे वाईट केले नाही, मग हे का झाले? भगवंत म्हणाले, याचे कारण शोधण्यात मन गुंतवू नकोस; एवढे पाहा की इतक्या वेदनेतही तुझा नियम मोडला नाही, आणि तोच तुझे कवच बनून राहिला.

मग भगवंतांनी त्याला मार्ग सांगितला, मथुरेला जा, तिथे माझ्या वराह रूपाची पूजा कर आणि वैशाख कृष्ण पक्षातील वरूथिनी एकादशीचे व्रत श्रद्धेने कर. राजाने तसेच केले. त्याने व्रत केले, रात्री जागरण केले, दान केले आणि पूर्ण मनाने भगवंतांचे नाव घेतले. कथा सांगते की या व्रताच्या बळाने त्याच्या मनावरचे ओझे उतरले, आणि त्यानंतर तो बरीच वर्षे त्याच निष्ठेने आणि त्याच धर्माने राज्य करत राहिला.

याच प्रसंगात व्रतग्रंथ आणखी एका राजाची, धुंधुमाराची, आठवण काढतात, जो इक्ष्वाकु वंशाचा होता आणि एका शापाच्या ओझ्याखाली दबलेला होता. कथा सांगते की शंकरांच्या कृपेने आणि या व्रताच्या पुण्याने त्याचे ओझे उतरले. या दोन्ही प्रसंगांमुळे ही एकादशी रक्षणाचा आणि ओझे उतरण्याचा दिवस मानली जाते.

कथेत दानाची एक शिडीही सांगितली आहे. अन्नदान मोठे आहे, तीळ आणि सोन्याचे दान त्याहून मोठे, भूमिदान त्याहूनही मोठे, पण सर्वात मोठे दान विद्यादान म्हटले आहे, कारण जो कुणाला वाचायला-समजायला शिकवतो, तो त्याला आयुष्यभराचा आधार देतो. याच कारणाने या एकादशीला शिक्षणात मदत करणे विशेष पुण्याचे मानले जाते.

वैशाखाच्या उन्हात येणारे हे व्रत संयमही शिकवते. परंपरेत असे मानले जाते की या दिवशी राग, कटू शब्द आणि कुणाचे वाईट करणे टाळणे हे व्रताचे अर्धे फळ आहे. कथा कोणत्याही चमत्काराचे वचन देत नाही; ती एवढेच सांगते की जो आपल्या नियमावर ठाम राहतो, त्याचे मनच त्याचे कवच बनते. भगवान विष्णू सर्वांचे रक्षण करोत.
कसा साजरा करतात
- या दिवसाचे विशेष दान म्हणजे पुस्तके: कुणाच्या शिक्षणाला हातभार लावणे, वह्या-पुस्तके देणे; सोबत अन्न, पाणी, छत्री आणि वस्त्रही दिले जाते.
- भगवान विष्णू आणि त्यांच्या वराह रूपाची पूजा पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र आणि फळांनी करावी, कथा ऐकावी आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- या व्रतात काशाच्या भांड्यात न जेवण्याचा आणि दुसऱ्याच्या घरी न जेवण्याचा नियम सांगितला आहे; दिवसभर राग, खोटे बोलणे आणि निंदा टाळली जाते.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे; भात, मसूर, उडीद, हरभरा, मध आणि पालक असे पदार्थ या व्रतात परंपरेने टाळले जातात. एकादशीला अन्न सोडून शक्तीनुसार फराळ किंवा दूध-फळांवर राहावे; महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. उन्हाळ्याचे दिवस आहेत, म्हणून तब्येतीची काळजी घ्यावी. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि यथाशक्ती दान करून पारणे करावे, म्हणजे उपवास सोडावा. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
वरूथिनी एकादशी 2027 केव्हा आहे?
वरूथिनी एकादशी 2027 2 मे 2027, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
वरूथिनी एकादशी का साजरा केला जातो?
वैशाख महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार चैत्र कृष्ण एकादशीला) वरूथिनी एकादशी म्हणतात.
स्रोत
वरूथिनी एकादशीची ही कथा भविष्य पुराणाशी जोडली जाते, जिथे ती श्रीकृष्ण आणि युधिष्ठिर यांच्या संवादाच्या रूपात येते; राजा धुंधुमाराचा प्रसंग आणि दानाची शिडीही याच माहात्म्यात येतात. येथे तिचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे, आणि तपशील वेगवेगळ्या पाठांत थोडे थोडे बदलतात.
शहरानुसार वेळ — 2 मे 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 2 मे | 6:09 AM – 8:44 AM3 मे, सोमवार |
| इंदौर | 2 मे | 5:53 AM – 8:29 AM3 मे, सोमवार |
| दिल्ली | 2 मे | 5:39 AM – 8:19 AM3 मे, सोमवार |
| लखनऊ | 2 मे | 5:27 AM – 8:05 AM3 मे, सोमवार |
| पटना | 2 मे | 5:12 AM – 7:50 AM3 मे, सोमवार |
| जयपुर | 2 मे | 5:47 AM – 8:26 AM3 मे, सोमवार |
| भोपाल | 2 मे | 5:46 AM – 8:22 AM3 मे, सोमवार |
| पुणे | 2 मे | 6:06 AM – 8:40 AM3 मे, सोमवार |
| अहमदाबाद | 2 मे | 6:06 AM – 8:42 AM3 मे, सोमवार |
| कोलकाता | 2 मे | 5:03 AM – 7:39 AM3 मे, सोमवार |
| हैदराबाद | 2 मे | 5:49 AM – 8:23 AM3 मे, सोमवार |
| बनारस | 2 मे | 5:21 AM – 7:59 AM3 मे, सोमवार |
| चेन्नई | 2 मे | 5:47 AM – 8:19 AM3 मे, सोमवार |
| बेंगलुरु | 2 मे | 5:58 AM – 8:30 AM3 मे, सोमवार |
| तिरुवनंतपुरम | 2 मे | 6:06 AM – 8:35 AM3 मे, सोमवार |
| भुवनेश्वर | 2 मे | 5:16 AM – 7:51 AM3 मे, सोमवार |