रमा एकादशी व्रत कथा

रमा एकादशी — कधी आहे
- 5 नोव्हेंबर 2026, गुरुवार
- 25 ऑक्टोबर 2027, सोमवार
हा दिवस का साजरा करतात?
कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार आश्विन कृष्ण एकादशीला) रमा एकादशी म्हणतात. रमा हे लक्ष्मीमातेचेच एक नाव आहे, आणि ही एकादशी दिवाळीच्या काहीच दिवस आधी येते, म्हणून या दिवशी लक्ष्मी-नारायणाची एकत्र पूजा केली जाते. कथा सांगते की हे व्रत मनाचे ओझे हलके करते आणि श्रद्धेने केलेले एक व्रतही व्यर्थ जात नाही. याच कथेत हेही येते की मनाविना केलेले व्रत अर्धवट फळ देते.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. जुन्या काळी मुचुकुंद नावाचे एक राजा होते, मोठे धर्मात्मा आणि भगवान विष्णूंचे भक्त. त्यांच्या राज्यात एकादशीचा नियम इतका कडक होता की त्या दिवशी नगरात कुणाच्या घरी चूल पेटत नसे. त्यांना एक मुलगी होती, नाव चंद्रभागा. तिचा विवाह राजा चंद्रसेनाचा पुत्र शोभन याच्याशी झाला होता. शोभन सुंदर आणि सरळ होता, पण शरीराने फार नाजूक, अर्ध्या दिवसाची भूकही त्याला जड होती.

एकदा शोभन आपल्या सासरी आला होता, आणि त्याच वेळी कार्तिक कृष्णातील रमा एकादशी आली. नगरात घोषणा झाली की उद्या कोणत्याही घरात अन्न शिजणार नाही. चंद्रभागा घाबरली. ती म्हणाली, तुम्ही इथे थांबू नका, आपल्या नगरात परत जा, इथला नियम तुम्हाला सोसणार नाही. शोभन म्हणाला, ज्या घरात मी अतिथी आहे, त्याचा नियम मोडून मी जेवणार नाही. जे सगळे करतील, तेच मीही करेन. चंद्रभागेने पुन्हा समजावले, व्रत शरीराने नाही, मनाने होते; तुम्ही मनाने करा, पण आपल्या शरीराला इतके मोडू नका. शोभनाने ती गोष्ट हसण्यावारी नेली.

त्याने व्रत केले. दिवसभर पाणीही घेतले नाही आणि रात्रभर जागून भगवंतांचे नाव ऐकले. पण त्याचे शरीर हे सोसू शकले नाही, आणि पहाट होण्याआधीच त्याचे प्राण गेले. चंद्रभागेवर दुःखाचा डोंगर कोसळला. वडिलांनी तिला समजावले आणि आपल्याजवळ ठेवले. ती आपल्या वडिलांच्या घरी राहून पूर्वीसारखे प्रत्येक एकादशीचे व्रत श्रद्धेने करत राहिली.

त्या एका व्रताच्या बळाने शोभनाला मंदराचल पर्वतावर देवपूर नावाची एक नगरी मिळाली, सोन्या-रत्नांनी भरलेली, जिथे तो राजासारखा राहत होता. पण त्या नगरीत एक उणीव होती. ती कधी स्थिर वाटत नसे, जणू पाण्यावरचे प्रतिबिंब हलत राहते. कारण असे होते की शोभनाने व्रत श्रद्धेने नाही, नाइलाजाने आणि संकोचाने केले होते. त्याच्या मनात भाव नव्हता, फक्त संकल्प होता.

काही काळाने मुचुकुंदांच्या नगरातला एक ब्राह्मण, सोम शर्मा, तीर्थयात्रा करत मंदराचलावर पोहोचला आणि ती झगमगती नगरी पाहून थबकला. तिथे त्याने शोभनाला ओळखले. शोभनाने त्याला सगळे सांगितले आणि म्हटले, ही नगरी सुंदर आहे पण स्थिर नाही. तू चंद्रभागेला जाऊन हे सांग. ब्राह्मण परतला आणि त्याने चंद्रभागेला सगळे सांगितले.

चंद्रभागा त्याच्यासोबत मंदराचलावर पोहोचली. आपल्या पतीला पाहून ती म्हणाली, लहानपणापासून मी जितक्या एकादशी श्रद्धेने केल्या आहेत, त्या सर्वांचे पुण्य मी तुम्हाला देते. कथा सांगते की त्याच क्षणी ती हलणारी नगरी स्थिर झाली आणि कायमची ठरली, आणि दोघे तिथे एकत्र राहू लागले.

कथा सांगते की रमा एकादशीचे व्रत मनावरचे ओझे उतरवते आणि ही कथा ऐकणाऱ्यालाही पुण्य मिळते. पण याचे सार या कथेच्या मधेच लपले आहे. व्रत शरीराने नाही, मनाने होते. भावाविना पाळलेला नियम हलत राहतो, आणि श्रद्धेने पाळलेला एक दिवसही दुसऱ्याचे आयुष्य सावरतो. लक्ष्मी-नारायण सर्वांच्या घरात स्थैर्य टिकवून ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- दिवाळी जवळ आल्यामुळे या दिवशी लक्ष्मी-नारायणाची एकत्र पूजा केली जाते; पिवळी फुले, तुळशीपत्र, कमळ आणि हंगामी फळे अर्पण करावीत, तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- संध्याकाळी घरात आणि तुळशीवृंदावनापाशी तुपाचा दिवा लावावा; दिवा आणि अन्न यांचे दान हे या दिवसाचे विशेष दान मानले जाते.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न आणि भात सोडला जातो, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. व्रत मनाचे असते हे ही कथाच शिकवते, म्हणून आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- रात्री जागरण करून भगवंतांचे नाव घ्यावे किंवा ही कथा ऐकावी, आणि एखाद्या गरजूला जेवू घालावे.
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
रमा एकादशी 2026 केव्हा आहे?
रमा एकादशी 2026 5 नोव्हेंबर 2026, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
रमा एकादशी का साजरा केला जातो?
कार्तिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार आश्विन कृष्ण एकादशीला) रमा एकादशी म्हणतात.
स्रोत
रमा एकादशीच्या व्रतकथा परंपरेत भगवान श्रीकृष्ण ही कथा युधिष्ठिराला सांगतात. व्रतकथा संकलने तिला बहुधा ब्रह्मवैवर्त पुराणाशी जोडतात, तर बहुतेक संग्रह चोवीस एकादशींचे हे माहात्म्य पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत ठेवतात; म्हणून दोन्ही नावे प्रचलित आहेत. काही प्रचलित पाठांत ऐकणारे अर्जुन सांगितले जातात आणि नगरीचे नाव देवपूर यासोबत कुठे कुठे थोडे वेगळे आढळते; येथे सर्वाधिक प्रचलित रूप दिले आहे.
शहरानुसार वेळ — 5 नोव्हेंबर 2026
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 5 नोव्हेंबर | 6:41 AM – 8:57 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| इंदौर | 5 नोव्हेंबर | 6:34 AM – 8:48 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| दिल्ली | 5 नोव्हेंबर | 6:36 AM – 8:48 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| लखनऊ | 5 नोव्हेंबर | 6:19 AM – 8:31 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| पटना | 5 नोव्हेंबर | 6:00 AM – 8:13 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| जयपुर | 5 नोव्हेंबर | 6:40 AM – 8:52 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| भोपाल | 5 नोव्हेंबर | 6:28 AM – 8:42 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| पुणे | 5 नोव्हेंबर | 6:36 AM – 8:53 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| अहमदाबाद | 5 नोव्हेंबर | 6:47 AM – 9:02 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| कोलकाता | 5 नोव्हेंबर | 5:43 AM – 7:58 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| हैदराबाद | 5 नोव्हेंबर | 6:16 AM – 8:34 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| बनारस | 5 नोव्हेंबर | 6:09 AM – 8:22 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| चेन्नई | 5 नोव्हेंबर | 6:04 AM – 8:23 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| बेंगलुरु | 5 नोव्हेंबर | 6:15 AM – 8:34 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| तिरुवनंतपुरम | 5 नोव्हेंबर | 6:12 AM – 8:33 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |
| भुवनेश्वर | 5 नोव्हेंबर | 5:51 AM – 8:06 AM6 नोव्हेंबर, शुक्रवार |