उत्पत्ती एकादशी व्रत कथा

उत्पत्ती एकादशी — कधी आहे
- 4 डिसेंबर 2026, शुक्रवार
- 24 नोव्हेंबर 2027, बुधवार
हा दिवस का साजरा करतात?
मार्गशीर्ष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला उत्पन्ना एकादशी म्हणतात, आणि महाराष्ट्रात ती उत्पत्ती एकादशी म्हणून ओळखली जाते; दक्षिणेच्या आणि महाराष्ट्राच्या अमान्त गणनेत याच तिथीला कार्तिक कृष्ण एकादशी म्हणतात. उत्पन्ना म्हणजे उत्पत्ती, प्रकट होणे, कारण अशी मान्यता आहे की याच दिवशी भगवान विष्णूंच्या शक्तीतून देवी एकादशी प्रकट झाली. याच कारणाने परंपरेत बरेच लोक आयुष्यभराच्या एकादशी व्रताचा संकल्प याच दिवसापासून सुरू करतात. लक्षात ठेवा की एकादशीचे व्रतवर्ष चैत्रापासून चैत्रापर्यंत मोजले जाते; हा दिवस वर्षाचा आरंभ नाही, व्रत प्रकट झाल्याचा दिवस आहे, म्हणून या दोन्ही गोष्टी एकमेकींशी भिडत नाहीत.
कथा
कथा सत्ययुगाची आहे. मुर नावाचा एक असुर होता, जो बळ आणि तप दोन्हींत खूप वाढला होता. त्याने देवांना एकेक करून हरवले, इंद्रालाही पराभूत केले आणि स्वर्गावर आपला अधिकार बसवला. देव आपला लोक सोडून इकडे तिकडे भटकू लागले. हरलेले, थकलेले ते शंकरांकडे गेले आणि आपली व्यथा सांगितली. शंकर म्हणाले, हे कार्य भगवान विष्णूंचे आहे, त्यांच्याकडे जा.

देव क्षीरसागरात पोहोचले आणि भगवान विष्णूंना प्रार्थना केली. भगवंतांनी त्यांना आश्वासन दिले आणि मुराशी युद्धासाठी निघाले. कथा सांगते की त्यांच्या चक्राने आणि गदेने असुराच्या विशाल सैन्याला तर पांगवले, पण मुर स्वतः कोणत्याही अस्त्राने पडला नाही. तेव्हा युद्ध अस्त्रांवरून मल्लयुद्धात बदलले, समोरासमोर, आणि ते युद्ध युगांपर्यंत चालत राहिले.

कथेत म्हटले आहे की हा संग्राम दहा हजार वर्षे चालला आणि त्याचा काही अंत दिसत नव्हता. एका वेळी भगवान विष्णू युद्ध थांबवून विश्रांतीसाठी बदरिकाश्रमाकडे गेले आणि तिथे हेमवती नावाच्या एका गुहेत शयन करू लागले. मुर पाठलाग करत तिथेही पोहोचला. भगवंतांना झोपलेले पाहून त्याला वाटले की आता संधी हातात आहे, आणि त्याने वार करण्यासाठी हात उगारला.

त्याच क्षणी भगवान विष्णूंच्या शरीरातून एक तेजस्वी देवी प्रकट झाली. तिचे तेज असे होते की गुहा उजळून निघाली, आणि तिच्या हातांत सारी दिव्य अस्त्रे होती. तिने मुराला अडवले आणि त्याच्याशी लढू लागली. कथा सांगते की जो असुर युगांपर्यंत कोणत्याही अस्त्राने पडला नव्हता, तो त्या देवीसमोर टिकू शकला नाही आणि त्याचा अंत झाला.

भगवान विष्णू जागे झाले आणि त्यांनी विचारले, हे कोणी केले? देवीने हात जोडून म्हटले, मी तुमच्याच शक्तीने, तुमच्या देहातून प्रकट झाले आहे. भगवंत प्रसन्न झाले आणि म्हणाले, तू माझे रक्षण केले आहेस, वर माग. देवी म्हणाली, प्रभू, मला धन किंवा लोक नको; एवढे द्या की जो माझ्या दिवशी श्रद्धेने व्रत करेल, त्याचे मन तुमच्याकडे वळो.

भगवंत म्हणाले, तसेच होवो. तू एकादशी तिथीला प्रकट झालीस, म्हणून तुझे नाव एकादशी असेल, आणि सगळ्या तिथींमध्ये तू मला प्रिय राहशील. देव आणि मनुष्य, दोघेही तुझा दिवस मानतील, आणि जो या दिवशी संयम पाळून माझे स्मरण करेल, तो माझ्या जवळ येईल. कथा सांगते की तेव्हापासून एकादशी व्रताची परंपरा चालू झाली.

याच कारणाने मार्गशीर्ष कृष्ण पक्षातील ही एकादशी व्रतपरंपरेत एकादशी व्रताचा आरंभदिवस मानली जाते. अनेक घरांत ज्या व्यक्तीला आयुष्यभर एकादशी करण्याचा संकल्प घ्यायचा असतो, ती याच दिवसापासून सुरुवात करते, आणि परंपरा हेही सांगते की संकल्प आपली क्षमता पाहून घ्यावा, कारण अर्धवट नियम पाळण्यापेक्षा सहज नियम पाळणे बरे.

कथेचा भाव असा की संकटात भगवंतांची शक्ती बाहेरून येत नाही, ती आतूनच प्रकट होते, आणि त्या शक्तीला देवीचे रूप मानून पूजले गेले आहे. उत्पन्ना एकादशी त्याच प्रकट होण्याचा दिवस आहे. भगवान विष्णू आणि देवी एकादशी सर्वांच्या मनात बळ आणि संयम टिकवून ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- ज्यांना आयुष्यभर एकादशी व्रत करण्याचा संकल्प घ्यायचा असतो, ते परंपरेने याच दिवसापासून सुरुवात करतात; संकल्प आपली तब्येत आणि क्षमता पाहूनच घ्यावा.
- या दिवशी भगवान विष्णूंसोबत देवी एकादशीचीही पूजा होते; पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र, धूप-दीप आणि फळे अर्पण करावीत, उत्पत्ती एकादशीची कथा ऐकावी आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे आणि भात, लसूण-कांदा टाळावा; एकादशीला दिवसभर अन्न सोडावे आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा दूध-फळांवर राहावे. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- संध्याकाळी दिवा लावून भजन-कीर्तन करावे; अनेक जण रात्री जागरणही करतात.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि यथाशक्ती अन्नदान करून पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
उत्पत्ती एकादशी 2026 केव्हा आहे?
उत्पत्ती एकादशी 2026 4 डिसेंबर 2026, शुक्रवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
उत्पत्ती एकादशी का साजरा केला जातो?
मार्गशीर्ष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला उत्पन्ना एकादशी म्हणतात, आणि महाराष्ट्रात ती उत्पत्ती एकादशी म्हणून ओळखली जाते; दक्षिणेच्या आणि महाराष्ट्राच्या अमान्त गणनेत याच तिथीला कार्तिक कृष्ण एकादशी म्हणतात.
स्रोत
देवी एकादशीच्या प्रकट होण्याची आणि मुराच्या वधाची ही कथा पद्मपुराणाशी जोडलेल्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत येते, जिथे श्रीकृष्ण युधिष्ठिराला एकादशी व्रताचा महिमा सांगतात. युद्धाचे ठिकाण, कालावधी आणि गुहेचे नाव असे तपशील वेगवेगळ्या पाठांत आणि संकलनांत थोडे वेगळे आढळतात; येथे सर्वाधिक प्रचलित रूप आपल्या शब्दांत दिले आहे.
शहरानुसार वेळ — 4 डिसेंबर 2026
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 4 डिसेंबर | 6:58 AM – 9:10 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| इंदौर | 4 डिसेंबर | 6:52 AM – 9:02 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| दिल्ली | 4 डिसेंबर | 6:59 AM – 9:04 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| लखनऊ | 4 डिसेंबर | 6:40 AM – 8:47 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| पटना | 4 डिसेंबर | 6:21 AM – 8:29 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| जयपुर | 4 डिसेंबर | 7:01 AM – 9:08 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| भोपाल | 4 डिसेंबर | 6:47 AM – 8:57 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| पुणे | 4 डिसेंबर | 6:53 AM – 9:06 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| अहमदाबाद | 4 डिसेंबर | 7:06 AM – 9:16 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| कोलकाता | 4 डिसेंबर | 6:02 AM – 8:12 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| हैदराबाद | 4 डिसेंबर | 6:32 AM – 8:46 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| बनारस | 4 डिसेंबर | 6:29 AM – 8:37 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| चेन्नई | 4 डिसेंबर | 6:17 AM – 8:34 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| बेंगलुरु | 4 डिसेंबर | 6:28 AM – 8:45 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| तिरुवनंतपुरम | 4 डिसेंबर | 6:23 AM – 8:43 AM5 डिसेंबर, शनिवार |
| भुवनेश्वर | 4 डिसेंबर | 6:08 AM – 8:20 AM5 डिसेंबर, शनिवार |