परमा एकादशी व्रत कथा

हा दिवस का साजरा करतात?
परमा एकादशी ही अधिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी आहे. चंद्रवर्ष सूर्यवर्षापेक्षा सुमारे अकरा दिवस छोटे असते, आणि हा फरक साचून एका महिन्याइतका झाल्यावर पंचांगात एक जास्तीचा महिना जोडला जातो, म्हणून हा दिवस सुमारे दर तीन वर्षांनी एकदा येतो. परंपरा या महिन्याला पुरुषोत्तम मास म्हणते, आणि याची कथा एका निर्धन ब्राह्मण दांपत्याची आहे, ज्यांच्याकडे देण्यासाठी फक्त सेवा आणि धीर होता.
कथा
कथेनुसार श्रीकृष्णांनी हा प्रसंग सांगितला. प्राचीन काळी काम्पिल्य नगरात सुमेधा नावाचा एक ब्राह्मण राहत होता. तो विद्वान होता, खरा होता, आणि कुणाचे वाईट चिंतत नसे. त्याची पत्नी पवित्राही त्याच स्वभावाची होती. पण दोघे खूप निर्धन होते. सुमेधा दिवसभर भिक्षेसाठी बाहेर पडे आणि कित्येकदा रिकाम्या हाताने परते.

घराची सर्वात मोठी गोष्ट ही होती की त्या निर्धनतेतही दारातून कोणी रिकामे परतत नसे. जे थोडेसे मिळे, पवित्रा ते अतिथीपुढे ठेवत आणि स्वतः उपाशी झोपत असे. तिने कधी पतीकडे काही मागितले नाही, ना दागिना, ना वस्त्र, ना तक्रार. एक दिवस सुमेधा म्हणाला, मी परदेशी जाऊन काही कमावून आणतो. पवित्रेने त्याला अडवले आणि म्हणाली, जे आपले आहे ते इथेच येईल; घर सोडून जाण्याने धन नाही, फक्त अंतर वाढते.

एक दिवस महर्षी कौंडिन्य त्या वाटेने निघाले. दोघांनी त्यांना प्रणाम केला, जे होते त्यानेच त्यांचा सत्कार केला आणि त्यांना बसवले. मुनींनी त्या घराची स्वच्छ जमीन, कोरडी चूल आणि दोघांचे शांत चेहरे पाहिले, आणि समजले की इथे अभाव आहे पण कडवटपणा नाही. पवित्रेने हात जोडून विचारले, मुनिवर, आमचा अभाव कोणत्या उपायाने दूर होईल, काही मार्ग सांगा.

कौंडिन्य म्हणाले, देवी, अधिक महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला परमा एकादशी म्हणतात, म्हणजे सर्वात मोठी एकादशी. हा दिवस तीन वर्षांत एकदा येतो, आणि याचे व्रत मनाच्या आतला अभावही कापते आणि बाहेरचाही. ज्यांच्याकडे अधिक सामर्थ्य असते, ते या व्रतासोबत पाच दिवसांचे पंचरात्र व्रतही करतात, जे परंपरेत याहूनही मोठे म्हटले गेले आहे.

मुनी पुढे म्हणाले, हे व्रत नवे नाही. परंपरा सांगते की कुबेराने याच प्रकारच्या व्रताच्या आणि भक्तीच्या बळावर संपत्तीच्या अधिपतीचे पद मिळवले. आणि राजा हरिश्चंद्रांचे नाव या कथेत धीराचे उदाहरण म्हणून घेतले जाते, ज्यांनी सगळे गमावूनही आपले वचन सोडले नाही; धीर हीच या व्रताची पहिली अट आहे. एवढे सांगून त्यांनी विधी सांगितला, आणि दांपत्याला आशीर्वाद देऊन निघून गेले. सुमेधा आणि पवित्रेने पूर्ण श्रद्धेने व्रत केले, रात्रभर भगवंतांचे नाव घेतले, आणि द्वादशीला जितके होते तितके दान करून पारणे केले.

कथा सांगते की यानंतर त्यांच्या घरी एक राजकुमार आला आणि त्याने त्यांना एक चांगले घर आणि उपजीविकेची साधने भेट दिली; त्यांचा अभाव दूर झाला आणि उरलेले आयुष्य त्यांनी भजन आणि सेवेत घालवले. कथा एवढे सांगते, आणि हे कुणासाठी वचन मानले जात नाही. या कथेचे सार असे की निर्धनता ही लाज नाही, कडवटपणा आहे; ज्याच्या घरात अभावातही उदारता टिकून राहते, त्याचे मन आधीच श्रीमंत आहे. भगवान विष्णू सर्वांच्या घरात संतोष टिकवून ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- ही एकादशी सुमारे तीन वर्षांत एकदाच येते, म्हणून आधी पंचांगात अधिक महिना आणि तिथी पाहून खात्री करून घ्यावी.
- काही कुटुंबे या व्रतासोबत पाच दिवसांचे पंचरात्र व्रतही करतात; हे आपली क्षमता आणि कुटुंबाच्या परंपरेनुसार ठरते.
- पुरुषोत्तम मासात अन्नदान, दीपदान आणि एखाद्या गरजूची सेवा यांना विशेष महत्त्व मानले जाते; रात्री भजनासह जागरण केले जाते.
- भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र आणि फळे अर्पण करावीत, आणि विष्णुसहस्रनामाचे पठण किंवा ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- दशमीच्या संध्याकाळी सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न, भात आणि डाळ यांचा त्याग केला जातो, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि दान करून पारणे करावे; पारण्याची वेळ प्रत्येक शहर आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार वेगळी असते, म्हणून आपल्या पंचांगात पाहावी.
स्रोत
परमा एकादशीची व्रतकथा प्रचलित व्रतसंग्रहांत श्रीकृष्णांच्या कथनाच्या रूपात आढळते, जिथे काम्पिल्य नगरातील ब्राह्मण सुमेधा, त्याची पत्नी पवित्रा आणि महर्षी कौंडिन्य यांची नावे येतात; येथे तिचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे. कुबेराचे उदाहरण आणि हरिश्चंद्रांच्या धीराचा उल्लेखही याच कथापरंपरेत आढळतो.