योगिनी एकादशी व्रत कथा

योगिनी एकादशी — कधी आहे
- 30 जून 2027, बुधवार
हा दिवस का साजरा करतात?
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार ज्येष्ठ कृष्ण एकादशीला) योगिनी एकादशी म्हणतात. ही वर्षातल्या त्या एकादशींमध्ये आहे ज्या देवशयनी एकादशी आणि चातुर्मासाच्या अगदी आधी येतात, म्हणून हिला संयमाच्या तयारीचा दिवसही मानले जाते. हिची कथा आपल्या कर्तव्यात केलेल्या हलगर्जीपणाची आणि त्यानंतरच्या पश्चात्तापाची कथा आहे.
कथा
कथेनुसार अलकापुरी नगरीत यक्षांचा राजा कुबेराचे राज्य होते. ती नगरी सोन्या-चांदीने झगमगत होती, पण कुबेराची सर्वात मोठी निष्ठा शंकरांच्या पूजेत होती. ते रोज एका ठरलेल्या वेळी पूजा करत आणि त्यात ताजी फुले वाहणे हा त्यांचा नियम होता. या कामासाठी हेममाली नावाचा एक यक्ष नेमलेला होता, जो रोज सकाळी मानसरोवरातून फुले वेचून आणत असे.

हेममाली आपल्या पत्नी स्वरूपवतीवर खूप अनुरक्त होता. एक दिवस त्याने फुले तर तोडून आणली, पण परतताना घरातच रेंगाळला आणि वेळेचे भान राहिले नाही. तिकडे अलकापुरीत कुबेर पूजेचे तबक सजवून वाट पाहत राहिले. वेळ जात राहिली, फुले आली नाहीत आणि पूजा अर्धवट थांबून राहिली. कुबेरांनी सेवक पाठवून चौकशी केली आणि त्यांना खरे काय ते कळले.

हेममालीला बोलावले गेले. कुबेर म्हणाले, तू माझे काम थांबवले नाहीस, तू त्या पूजेची वेळ थांबवली जी मी वर्षांपासून नियमाने पाळतो आहे. रागाच्या भरात त्यांनी शाप दिला की तुझे शरीर रोगाने घेरले जावो आणि तू आपल्या पत्नीपासून दुरावला जावोस. कथा सांगते की त्याच क्षणी हेममाली अलकापुरीतून खाली पृथ्वीवर कोसळला आणि त्याचा देह रोगाने जर्जर झाला.

आता त्याला कुठलाच ठिकाणा नव्हता. ना अलकापुरीचे वैभव, ना पत्नीची साथ, ना कुठल्या गावात जागा, कारण लोक त्याच्या जवळ येण्यास कचरत. भुकेने आणि तहानेने तो जंगलांत आणि डोंगरांत भटकत राहिला. पण कथा सांगते की या साऱ्या दुःखातही त्याने भगवंतांचे नाव सोडले नाही आणि आपली चूक कधी दुसऱ्याच्या माथी मारली नाही.

भटकत भटकत तो हिमालयाच्या पायथ्याशी महर्षी मार्कंडेयांच्या आश्रमात पोहोचला. मुनींनी त्याला पाहिले आणि जवळ बोलावले. हेममालीने हात जोडून आपली पूर्ण कथा सांगितली, आपला हलगर्जीपणाही, आणि आपला शापही. मार्कंडेय म्हणाले, तू आपला दोष लपवला नाहीस, हीच तुझ्या भल्याची सुरुवात आहे. आषाढ कृष्ण पक्षातील योगिनी एकादशीचे व्रत श्रद्धेने कर आणि भगवान विष्णूंचे स्मरण कर.

हेममालीने विधीने व्रत केले, दिवसभर भगवंतांचे नाव घेतले आणि रात्री जागरण केले. कथा सांगते की या व्रताच्या पुण्याने त्याचा रोग शांत झाला, त्याचे रूप परत आले आणि तो आपल्या पत्नीकडे अलकापुरीत जाऊ शकला, जिथे त्याने पुन्हा कधी आपल्या कामात ढिलाई केली नाही.

जुन्या कथा रोगाला शापाच्या रूपात सांगतात, पण त्यांचा खरा भर यावर आहे की आपल्या कर्तव्याकडे पाठ फिरवणे आपल्यासाठीच दुःख बनते, आणि खरे मान्य केल्याने मार्ग मोकळा होतो. परंपरेत असे मानले जाते की योगिनी एकादशीचे व्रत मनावरचे ओझे हलके करते. हे व्रत कोणत्याही उपचाराचे किंवा चमत्काराचे वचन नाही; हा संयमाचा आणि पश्चात्तापाचा दिवस आहे. भगवान विष्णू सर्वांना सद्बुद्धी देवोत.
कसा साजरा करतात
- या दिवशी रोपे लावणे आणि पिंपळ किंवा तुळशीची सेवा करणे शुभ मानले जाते, कारण कथेची सुरुवातच फुलांच्या सेवेपासून होते.
- दिवसभर राग आणि आळस टाळावा, आणि आपली रोजची कामे व कर्तव्ये वेळेवर पूर्ण करावीत; हेच कथेचे सार आहे.
- भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र आणि फळे अर्पण करावीत, दिवा लावावा, योगिनी एकादशीची कथा ऐकावी आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे आणि भात, लसूण-कांदा टाळावा. एकादशीला स्नान करून संकल्प करावा, दिवसभर अन्न सोडावे आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा दूध-फळांवर राहावे; महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि यथाशक्ती अन्नदान करून पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
योगिनी एकादशी 2027 केव्हा आहे?
योगिनी एकादशी 2027 30 जून 2027, बुधवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
योगिनी एकादशी का साजरा केला जातो?
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार ज्येष्ठ कृष्ण एकादशीला) योगिनी एकादशी म्हणतात.
स्रोत
योगिनी एकादशीची ही कथा ब्रह्मवैवर्त पुराणाशी जोडली जाते, जिथे श्रीकृष्ण ती युधिष्ठिराला सांगतात; काही संकलने तिला पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेतही ठेवतात. येथे तिचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे.
शहरानुसार वेळ — 30 जून 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 30 जून | 6:04 AM – 8:43 AM1 जुलै, गुरुवार |
| इंदौर | 30 जून | 5:45 AM – 8:27 AM1 जुलै, गुरुवार |
| दिल्ली | 30 जून | 5:27 AM – 8:14 AM1 जुलै, गुरुवार |
| लखनऊ | 30 जून | 5:16 AM – 8:01 AM1 जुलै, गुरुवार |
| पटना | 30 जून | 5:02 AM – 7:46 AM1 जुलै, गुरुवार |
| जयपुर | 30 जून | 5:36 AM – 8:22 AM1 जुलै, गुरुवार |
| भोपाल | 30 जून | 5:38 AM – 8:20 AM1 जुलै, गुरुवार |
| पुणे | 30 जून | 6:01 AM – 8:40 AM1 जुलै, गुरुवार |
| अहमदाबाद | 30 जून | 5:57 AM – 8:40 AM1 जुलै, गुरुवार |
| कोलकाता | 30 जून | 4:55 AM – 7:37 AM1 जुलै, गुरुवार |
| हैदराबाद | 30 जून | 5:45 AM – 8:23 AM1 जुलै, गुरुवार |
| बनारस | 30 जून | 5:11 AM – 7:55 AM1 जुलै, गुरुवार |
| चेन्नई | 30 जून | 5:46 AM – 8:21 AM1 जुलै, गुरुवार |
| बेंगलुरु | 30 जून | 5:57 AM – 8:31 AM1 जुलै, गुरुवार |
| तिरुवनंतपुरम | 30 जून | 6:08 AM – 8:39 AM1 जुलै, गुरुवार |
| भुवनेश्वर | 30 जून | 5:10 AM – 7:50 AM1 जुलै, गुरुवार |