सफला एकादशी व्रत कथा

सफला एकादशी — कधी आहे
- 3 जानेवारी 2027, रविवार
- 23 डिसेंबर 2027, गुरुवार
हा दिवस का साजरा करतात?
पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशीला) सफला एकादशी म्हणतात. सफल म्हणजे फळापर्यंत पोहोचणे, आणि या दिवसाचा भाव हाच आहे की अर्धवट पडलेली कामे आणि भरकटलेली वाट, दोन्ही सुधारू शकतात. पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेशी जोडलेल्या या कथेत एका बिघडलेल्या राजकुमाराची गोष्ट आहे, ज्याने अजाणता हे व्रत केले आणि त्याचे आयुष्य बदलले.
कथा
कथेनुसार प्राचीन काळी चंपावती नावाची एक नगरी होती, जिथे माहिष्मान नावाचे राजा राज्य करत होते. त्यांना चार पुत्र होते. सर्वात मोठा पुत्र लुम्पक वाईट संगतीत पडला. तो राजकोशाचे धन व्यसनांत उधळत, साधूंची आणि भगवंतांच्या भक्तांची टिंगल करत, आणि कुणाचे ऐकत नसे. नगरातले लोक त्याच्या नावाने भिऊ लागले होते. वडील समजावत राहिले, पण तो सुधारण्याऐवजी अधिकच बिघडत गेला.

शेवटी राजाचा धीर सुटला. त्यांनी भरल्या दरबारात लुम्पकाला राज्यातून हाकलून दिले. ज्या दिवशी वडिलांनी हात सोडला, त्या दिवशी बाकी सर्वांनीही सोडला. मित्रांनी तोंड फिरवले, सेवकांनी ओळख नाकारली. लुम्पक नगराबाहेर घनदाट जंगलात जाऊन राहू लागला. दिवसा तो जंगलात लपून राही आणि रात्री चोऱ्या करायला नगरात शिरत असे. पकडला जाई, मार खाई, आणि पुन्हा त्याच जंगलात परत येई.

त्या जंगलाच्या मध्यात एक खूप जुना पिंपळ होता. लोक त्याला देववृक्ष मानून प्रणाम करत. लुम्पकाने त्याच्याच मुळाशी आपला ठिकाणा केला. पौषाचा महिना आला आणि अशी थंडी पडली की जंगलाचा वारा हाडांत उतरला. त्याच्याकडे ना पांघरायला कापड होते, ना आग, ना अन्न. दशमीच्या रात्री तो थंडीने कुडकुडत अर्धमेला झाला आणि सारी रात्र त्याचा डोळा लागला नाही.

दुसऱ्या सकाळी, म्हणजे एकादशीला, तो मोठ्या कष्टाने उठू शकला. चालण्याची शक्ती नव्हती, शिकारीचा तर प्रश्नच नव्हता. दुपार कलल्यावर त्याने झाडांखाली पडलेली फळे वेचली. पण ती खाण्याआधी त्याच्या मनात पहिल्यांदा काही झाले. त्याने ती फळे पिंपळाखाली ठेवली आणि तुटक्या आवाजात म्हटले, हे भगवंता, माझ्याकडे याशिवाय काही नाही. हेच स्वीकारा. त्यानंतर तो रात्रभर रडत राहिला आणि जागत राहिला.

असे अजाणता त्याच्या हातून पूर्ण व्रत झाले. ना अन्न, ना पाणी, एकादशीचा उपवास आणि रात्रभराचे जागरण. म्हणतात, त्या रात्रीनंतर त्याचे मन बदलले. चोरीची त्याला किळस येऊ लागली, आणि त्याचे दिवस भगवंतांचे नाव घेण्यात जाऊ लागले. काही काळाने तो आपल्या वडिलांसमोर जाऊन उभा राहिला आणि कोणतेही कारण न देता क्षमा मागितली.

राजा माहिष्मानांना मुलाच्या डोळ्यांत तो जुना गर्व दिसला नाही. त्यांनी त्याला मिठी मारली आणि वेळ आल्यावर राज्य त्याच्याच हाती सोपवले. लुम्पकाने पुढे प्रजेचे भले करत, धर्माच्या मार्गाने राज्य केले. कथा सांगते की सफला एकादशीचे हे व्रत वर्षांच्या तपश्चर्येइतके फळ देते आणि बिघडलेली कामे सुधारते. याचे सार असे की कोणताही माणूस इतका पडलेला नसतो की एक खरा दिवस त्याला उठवू शकणार नाही. भगवान विष्णू सर्वांची वाट सरळ करोत.
कसा साजरा करतात
- या व्रतात भगवंतांना फळे अर्पण करण्याला विशेष महत्त्व मानले जाते; पिवळी फुले, चंदन आणि तुळशीपत्रासोबत हंगामी फळे वाहावीत आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- पौषाची थंडी लक्षात घेऊन या दिवशी अन्न, घोंगडी आणि उबदार कपड्यांचे दान केले जाते; कथेचा भाव हाच आहे की ज्याच्याकडे काहीच नाही, त्याने दिलेले थोडेही पूर्ण दान असते.
- दशमीच्या संध्याकाळी हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न, भात आणि डाळ सोडली जाते, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- दिवसा विष्णुसहस्रनाम किंवा ही कथा वाचावी आणि रात्री भजनासह जागरण करावे.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि दान करून पारणे करावे; पारण्याची वेळ प्रत्येक शहर आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या पंचांगात पाहावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
सफला एकादशी 2027 केव्हा आहे?
सफला एकादशी 2027 3 जानेवारी 2027, रविवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
सफला एकादशी का साजरा केला जातो?
पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशीला) सफला एकादशी म्हणतात.
स्रोत
सफला एकादशीची ही व्रतकथा पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेशी जोडली जाते, जिथे ती श्रीकृष्णांचे कथन म्हणून येते; येथे तिचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे. प्रचलित पाठांत नगरी चंपावती आणि राजाचे नाव माहिष्मान आढळते, पण कुठे कुठे नावांत आणि तपशिलांत थोडा फरकही आढळतो.
शहरानुसार वेळ — 3 जानेवारी 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 3 जानेवारी | 7:12 AM – 9:25 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| इंदौर | 3 जानेवारी | 7:07 AM – 9:17 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| दिल्ली | 3 जानेवारी | 7:14 AM – 9:19 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| लखनऊ | 3 जानेवारी | 6:56 AM – 9:02 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| पटना | 3 जानेवारी | 6:36 AM – 8:43 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| जयपुर | 3 जानेवारी | 7:16 AM – 9:22 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| भोपाल | 3 जानेवारी | 7:02 AM – 9:11 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| पुणे | 3 जानेवारी | 7:07 AM – 9:20 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| अहमदाबाद | 3 जानेवारी | 7:21 AM – 9:31 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| कोलकाता | 3 जानेवारी | 6:17 AM – 8:27 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| हैदराबाद | 3 जानेवारी | 6:47 AM – 9:00 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| बनारस | 3 जानेवारी | 6:44 AM – 8:52 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| चेन्नई | 3 जानेवारी | 6:32 AM – 8:49 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| बेंगलुरु | 3 जानेवारी | 6:42 AM – 8:59 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| तिरुवनंतपुरम | 3 जानेवारी | 6:37 AM – 8:57 AM4 जानेवारी, सोमवार |
| भुवनेश्वर | 3 जानेवारी | 6:23 AM – 8:34 AM4 जानेवारी, सोमवार |