परिवर्तिनी एकादशी व्रत कथा

परिवर्तिनी एकादशी — कधी आहे
- 11 सप्टेंबर 2027, शनिवार
हा दिवस का साजरा करतात?
भाद्रपद शुक्ल पक्षातील एकादशीला परिवर्तिनी एकादशी म्हणतात. अशी मान्यता आहे की चातुर्मासाच्या योगनिद्रेत झोपलेले भगवान विष्णू याच दिवशी आपली कूस बदलतात, म्हणून हिचे नाव परिवर्तिनी आणि पार्श्व एकादशी पडले. या दिवशी भगवंतांच्या वामन अवताराची पूजा होते, म्हणून हिला वामन एकादशी असेही म्हणतात. ब्रज आणि अनेक ठिकाणी हिला जलझूलनी एकादशी म्हणून ठाकूरजींना जलविहार घडवला जातो.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. ते म्हणाले, आषाढाच्या देवशयनी एकादशीपासून मी शयन करतो, आणि भाद्रपदाच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला कूस बदलतो. याच परिवर्तनामुळे या दिवसाचे नाव परिवर्तिनी आहे, आणि पार्श्व, म्हणजे कूस, यावरून पार्श्व एकादशी. या दिवशी माझ्या वामन रूपाची पूजा होते. मग त्यांनी सांगितले की वामन रूप का घ्यावे लागले.

त्रेतायुगात बळी नावाचा एक असुर राजा होता, भक्त प्रह्लादाचा नातू. तो असुर कुळात जन्मला होता, पण स्वभावाने सत्यवादी, दानी आणि ब्राह्मणांचा आदर करणारा होता. त्याने मोठमोठे यज्ञ केले आणि तप केले. त्याच बळाने त्याने तिन्ही लोक जिंकले आणि इंद्राचा स्वर्गही त्याच्या हाती आला. देव आपले स्थान गमावून भगवान विष्णूंच्या आश्रयाला पोहोचले.

बळी त्या वेळी नर्मदेच्या काठी एक मोठा यज्ञ करत होता आणि घोषणा होती की जो मागेल, त्याला मिळेल. त्याच यज्ञात एक छोटासा तेजस्वी ब्राह्मण बालक आला, हातात छत्री आणि लाकडी दंड. हाच भगवान विष्णूंचा वामन अवतार होता. बळीचे गुरू शुक्राचार्य यांनी त्याला ओळखले आणि हळूच अडवले, पण बळी म्हणाला, माझ्या यज्ञाचा अतिथी रिकाम्या हाताने जाणार नाही, तो कोणीही असो.

वामनाने फार थोडे मागितले, फक्त तीन पावले भूमी. बळी हसला आणि संकल्पाचे पाणी सोडले. तेवढ्यात तो छोटा बालक वाढू लागला, इतका की पाहणारे थरथरले. एका पावलात सारी पृथ्वी मोजली, दुसऱ्यात आकाश आणि स्वर्ग. मग त्यांनी विचारले, तिसरे पाऊल कुठे ठेवू. बळीने क्षणभरही विचार केला नाही. त्याने मस्तक लववले आणि म्हटले, माझे वचन अर्धवट राहू नये, तिसरे पाऊल माझ्या मस्तकावर ठेवा.

भगवंत त्याच्यावर प्रसन्न झाले. ते म्हणाले, तू राज्य नाही, आपला अहंकार दिला आहेस, म्हणून तू हरलेला नाहीस. त्यांनी बळीला पाताळाचे राज्य दिले आणि वचन दिले की चातुर्मासाच्या या महिन्यांत ते त्याच्या दारावर राहतील. म्हणूनच म्हटले जाते की या महिन्यांत भगवंतांचे एक रूप बळीकडे राहते आणि एक रूप क्षीरसागरात शेषनागावर विश्राम करते, आणि याच एकादशीला ते कूस बदलतात.

कथा सांगते की या दिवशी व्रत करून वामन भगवंतांची पूजा करण्याने आणि दही, तांदूळ किंवा अन्नाचे दान करण्याने मोठे पुण्य मिळते. पण कथेचे सार असे की बळी कोणी खलनायक नाही. तो त्या थोड्या लोकांमध्ये आहे ज्यांनी देण्याची वेळ आली तेव्हा स्वतःलाच देऊन टाकले, आणि भगवंतांनी द्वारपाल बनून त्याचा सन्मान केला. देणे शिका, आणि देताना हात मोकळा ठेवा. भगवान वामन सर्वांचा अहंकार हळुवारपणे उतरवोत.
कसा साजरा करतात
- परंपरेत या दिवसाचे विशेष दान दही आणि तांदूळ यांचे आहे; त्यासोबत शक्तीनुसार अन्न, छत्री आणि वस्त्रही दिले जाते.
- भगवंतांच्या वामन रूपाची, किंवा शाळिग्राम आणि लक्ष्मीनारायणाची पूजा करावी, आणि पिवळी फुले, तुळशीपत्र आणि हंगामी फळे अर्पण करावीत; तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- ब्रज, राजस्थान आणि महाराष्ट्रातील अनेक मंदिरांत देवाला पालखीतून तलावापर्यंत किंवा नदीपर्यंत नेऊन जलविहार घडवला जातो, याला जलझूलनी म्हणतात; घरीही या दिवशी देवाला स्नान घालून नवी वस्त्रे नेसवली जातात.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न आणि भात सोडला जातो, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
परिवर्तिनी एकादशी 2027 केव्हा आहे?
परिवर्तिनी एकादशी 2027 11 सप्टेंबर 2027, शनिवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
परिवर्तिनी एकादशी का साजरा केला जातो?
भाद्रपद शुक्ल पक्षातील एकादशीला परिवर्तिनी एकादशी म्हणतात.
स्रोत
वामन अवतार आणि राजा बळीची कथा भागवत पुराणाच्या आठव्या स्कंधात विस्ताराने येते. परिवर्तिनी किंवा पार्श्व एकादशीचे व्रतमाहात्म्य पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत आढळते, जिथे भगवान श्रीकृष्ण ते युधिष्ठिराला सांगतात; काही पाठांत ऐकणारे अर्जुन सांगितले जातात.
शहरानुसार वेळ — 11 सप्टेंबर 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 11 सप्टेंबर | 6:25 AM – 8:53 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| इंदौर | 11 सप्टेंबर | 6:12 AM – 8:40 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| दिल्ली | 11 सप्टेंबर | 6:04 AM – 8:33 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| लखनऊ | 11 सप्टेंबर | 5:50 AM – 8:19 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| पटना | 11 सप्टेंबर | 5:34 AM – 8:03 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| जयपुर | 11 सप्टेंबर | 6:11 AM – 8:40 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| भोपाल | 11 सप्टेंबर | 6:06 AM – 8:34 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| पुणे | 11 सप्टेंबर | 6:22 AM – 8:49 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| अहमदाबाद | 11 सप्टेंबर | 6:25 AM – 8:53 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| कोलकाता | 11 सप्टेंबर | 5:22 AM – 7:50 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| हैदराबाद | 11 सप्टेंबर | 6:03 AM – 8:31 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| बनारस | 11 सप्टेंबर | 5:43 AM – 8:11 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| चेन्नई | 11 सप्टेंबर | 5:58 AM – 8:25 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| बेंगलुरु | 11 सप्टेंबर | 6:09 AM – 8:36 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| तिरुवनंतपुरम | 11 सप्टेंबर | 6:13 AM – 8:39 AM12 सप्टेंबर, रविवार |
| भुवनेश्वर | 11 सप्टेंबर | 5:33 AM – 8:01 AM12 सप्टेंबर, रविवार |