પરિવર્તિની વ્રત કથા
પરિવર્તિની (જળઝીલણી) એકાદશી

પરિવર્તિની — ક્યારે છે
- 11 સપ્ટેમ્બર 2027, શનિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ભાદરવા સુદ અગિયારસને પરિવર્તિની એકાદશી કહે છે. માન્યતા છે કે ચાતુર્માસની યોગનિદ્રામાં પોઢેલા ભગવાન વિષ્ણુ આ જ દિવસે પડખું ફેરવે છે, એટલે તેનું નામ પરિવર્તિની અને પાર્શ્વ એકાદશી પડ્યું. આ દિવસે ભગવાનના વામન અવતારની પૂજા થાય છે, એટલે તેને વામન એકાદશી પણ કહે છે. વ્રજમાં અને ઘણી જગ્યાએ તેને જળઝીલણી એકાદશી કહીને ઠાકોરજીને જળવિહાર કરાવાય છે.
કથા
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા સંભળાવી. તેમણે કહ્યું, અષાઢની દેવશયની એકાદશીથી હું શયન કરું છું, અને ભાદરવા સુદ અગિયારસે પડખું ફેરવું છું. આ જ પરિવર્તનથી આ દિવસનું નામ પરિવર્તિની છે, અને પાર્શ્વ, એટલે કે પડખું, પરથી પાર્શ્વ એકાદશી. આ દિવસે મારા વામન રૂપની પૂજા થાય છે. પછી તેમણે બતાવ્યું કે વામન રૂપ કેમ લેવું પડ્યું.

ત્રેતાયુગમાં બલિ નામનો એક અસુર રાજા હતો, ભક્ત પ્રહ્લાદનો પૌત્ર. તે અસુર કુળમાં જન્મ્યો હતો, પણ સ્વભાવે સત્યવાદી, દાની અને બ્રાહ્મણોનો આદર કરનારો હતો. તેણે મોટા મોટા યજ્ઞો કર્યા અને તપ કર્યું. એ જ બળથી તેણે ત્રણેય લોક જીતી લીધા અને ઇન્દ્રનું સ્વર્ગ પણ તેના હાથમાં આવી ગયું. દેવતાઓ પોતાનું સ્થાન ગુમાવીને ભગવાન વિષ્ણુના શરણે પહોંચ્યા.

બલિ એ સમયે નર્મદાના કાંઠે એક મોટો યજ્ઞ કરી રહ્યો હતો અને ઘોષણા હતી કે જે માગશે, તેને મળશે. એ જ યજ્ઞમાં એક નાનકડો તેજસ્વી બ્રાહ્મણ બાળક આવ્યો, હાથમાં છત્રી અને લાકડાનો દંડ. એ જ ભગવાન વિષ્ણુનો વામન અવતાર હતો. બલિના ગુરુ શુક્રાચાર્યે તેને ઓળખી લીધો અને છાનામાના રોક્યો, પણ બલિએ કહ્યું, મારા યજ્ઞનો અતિથિ ખાલી હાથે નહીં જાય, ભલે તે કોઈ પણ હોય.

વામને બહુ થોડું માગ્યું, ફક્ત ત્રણ પગલાં ભૂમિ. બલિ હસ્યો અને સંકલ્પનું જળ છોડ્યું. ત્યાં જ એ નાનો બાળક વધવા લાગ્યો, એટલો કે જોનારા ધ્રૂજી ગયા. એક પગલામાં આખી પૃથ્વી માપી લીધી, બીજામાં આકાશ અને સ્વર્ગ. પછી તેમણે પૂછ્યું, ત્રીજું પગલું ક્યાં મૂકું. બલિએ એક ક્ષણ પણ વિચાર ન કર્યો. તેણે માથું નમાવી દીધું અને કહ્યું, મારું વચન અધૂરું ન રહે, ત્રીજું પગલું મારા માથા પર મૂકો.

ભગવાન તેના પર પ્રસન્ન થયા. તેમણે કહ્યું, તેં રાજ્ય નહીં, તારો અહંકાર આપ્યો છે, એટલે તું હાર્યો નથી. તેમણે બલિને પાતાળનું રાજ્ય આપ્યું અને વચન આપ્યું કે ચાતુર્માસના આ મહિનાઓમાં તેઓ તેના દ્વારે રહેશે. એટલે જ કહેવાય છે કે આ મહિનાઓમાં ભગવાનનું એક રૂપ બલિ પાસે રહે છે અને એક રૂપ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગ પર વિશ્રામ કરે છે, અને આ જ અગિયારસે તેઓ પડખું ફેરવે છે.

કથા કહે છે કે આ દિવસે વ્રત રાખીને વામન ભગવાનની પૂજા કરવાથી અને દહીં, ચોખા કે અન્નનું દાન કરવાથી મોટું પુણ્ય મળે છે. પણ કથાનો સાર એ છે કે બલિ કોઈ ખલનાયક નથી. તે એ થોડા લોકોમાંનો છે જેમણે આપવાની વાત આવી ત્યારે પોતાને જ આપી દીધા, અને ભગવાને દ્વારપાળ બનીને તેને સન્માન આપ્યું. આપતાં શીખો, અને આપતી વખતે હાથ ખુલ્લો રાખો. ભગવાન વામન સૌનો અહંકાર ધીમેથી ઉતારી દે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- પરંપરામાં આ દિવસનું વિશેષ દાન દહીં અને ચોખાનું છે; તેની સાથે શક્તિ પ્રમાણે અનાજ, છત્રી અને વસ્ત્ર પણ અપાય છે.
- ભગવાનના વામન સ્વરૂપની, અથવા શાલિગ્રામ અને લક્ષ્મી-નારાયણની પૂજા કરો, અને પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર તથા ઋતુનાં ફળ અર્પણ કરો; તુલસીપત્ર અગિયારસના દિવસે ન તોડો, એક દિવસ પહેલાં તોડીને રાખી લો.
- ગુજરાતમાં તેને જળઝીલણી અગિયારસ કહે છે: ડાકોર સહિત અનેક મંદિરો અને હવેલીઓમાં ઠાકોરજીને પાલખીમાં બેસાડીને તળાવ કે નદીએ જળવિહાર કરાવવા લઈ જવાય છે; વ્રજ, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રમાં પણ આ પરંપરા છે. ઘરમાં પણ આ દિવસે ઠાકોરજીને સ્નાન કરાવીને નવાં વસ્ત્ર પહેરાવાય છે.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ અને ચોખા છોડી દેવાય છે અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- બારસની સવારે નક્કી સમયમાં પારણાં કરો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પરિવર્તિની 2027 ક્યારે છે?
પરિવર્તિની 2027 11 સપ્ટેમ્બર 2027, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
પરિવર્તિની શા માટે ઉજવાય છે?
ભાદરવા સુદ અગિયારસને પરિવર્તિની એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
વામન અવતાર અને રાજા બલિની કથા ભાગવત પુરાણના આઠમા સ્કંધમાં વિસ્તારથી આવે છે. પરિવર્તિની કે પાર્શ્વ એકાદશીના વ્રતનું માહાત્મ્ય પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં મળે છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણ તે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે; કેટલાક પાઠોમાં સાંભળનાર અર્જુન કહેવાયા છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 11 સપ્ટેમ્બર 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:25 AM – 8:53 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| ઇન્દોર | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:12 AM – 8:40 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| દિલ્હી | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:04 AM – 8:33 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| મુંબઈ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:25 AM – 8:53 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| લખનૌ | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:50 AM – 8:19 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| પટના | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:34 AM – 8:03 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| જયપુર | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:11 AM – 8:40 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| ભોપાલ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:06 AM – 8:34 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| પુણે | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:22 AM – 8:49 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| કોલકાતા | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:22 AM – 7:50 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| હૈદરાબાદ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:03 AM – 8:31 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| વારાણસી | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:43 AM – 8:11 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| ચેન્નાઈ | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:58 AM – 8:25 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| બેંગલુરુ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:09 AM – 8:36 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 11 સપ્ટેમ્બર | 6:13 AM – 8:39 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 11 સપ્ટેમ્બર | 5:33 AM – 8:01 AM12 સપ્ટેમ્બર, રવિવાર |