મોહિની એકાદશી વ્રત કથા

મોહિની એકાદશી — ક્યારે છે
- 16 મે 2027, રવિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
વૈશાખ સુદ અગિયારસને મોહિની એકાદશી કહે છે. નામ મોહમાંથી બન્યું છે, એટલે કે એ પકડમાંથી જેનાથી મન કોઈ વસ્તુને છોડી નથી શકતું. પરંપરા કહે છે કે આ જ વ્રત મહર્ષિ વશિષ્ઠે શ્રીરામને બતાવ્યું હતું, જ્યારે સીતાના વિયોગમાં તેમનું મન ક્યાંય લાગતું નહોતું. આ અગિયારસની વાત એ છે કે તે કંઈ પાછું આપવાનું વચન નથી આપતી; તે મનની ગાંઠ ઢીલી કરે છે.
કથા
સીતાના હરણ પછી શ્રીરામનું મન ક્યાંય ન લાગ્યું. દિવસે તેઓ વને વને શોધતા અને રાતે એક જ જગ્યાએ બેસી રહેતા. લક્ષ્મણ પાસે રહેતા, પણ કંઈ કહેતા નહીં, કારણ કે સાંત્વનાના શબ્દો એ શોક સામે નાના પડતા. કથા કહે છે કે એ જ સમયે મહર્ષિ વશિષ્ઠ ત્યાં આવ્યા. શ્રીરામે તેમના ચરણોમાં માથું મૂક્યું અને કહ્યું, મુનિવર, મારો શોક મારાથી મોટો થઈ ગયો છે; એવું કોઈ વ્રત બતાવો જે શોક અને પાપ, બંનેનો ભાર હળવો કરી દે.

વશિષ્ઠ થોડી વાર ચૂપ રહ્યા, પછી બોલ્યા, રાઘવ, જે તમને બાંધી રહ્યો છે તેનું નામ શોક છે, પણ તેનું મૂળ મોહ છે. મોહ પોતે પાપ નથી; એ પ્રેમનું જ એક રૂપ છે, જે પકડ બની જાય છે. પકડમાં મન એક જ જગ્યાએ અટકી જાય છે અને આગળનો રસ્તો જોઈ શકતું નથી. વૈશાખ સુદ અગિયારસનું નામ મોહિની છે. આ વ્રત પ્રિયજનને પાછું લાવવાનું વચન નથી આપતું; તે એટલું કરે છે કે પકડ ઢીલી થાય અને હાથ ફરી કામ કરવા લાગે.

પછી વશિષ્ઠે એક જૂની વાત કહી. સરસ્વતીના કાંઠે ભદ્રાવતી નગર હતું, જ્યાં ધનપાલ નામનો એક ધનવાન વૈશ્ય રહેતો, જેણે નગરમાં કૂવા, બાગ અને ધર્મશાળાઓ બંધાવી હતી અને જેના બારણેથી કોઈ વટેમાર્ગુ ભૂખ્યો પાછો ન જતો. તેનો સૌથી નાનો દીકરો ધૃષ્ટબુદ્ધિ જુગાર અને ખરાબ સંગતમાં ઘરનું બધું વેડફી દેતો, અને એક દિવસ પિતાએ તેને ઘરમાંથી જતા રહેવા કહી દીધું. વર્ષો ભટક્યા પછી તે ગંગાકાંઠે મહર્ષિ કૌંડિન્યના આશ્રમ સુધી પહોંચ્યો.

કૌંડિન્યે તેની પાસે તપસ્યા ન માગી, દાન ન માગ્યું, અને એ પણ ન પૂછ્યું કે કેટલું ગુમાવ્યું છે. તેમણે કહ્યું, વૈશાખ સુદની મોહિની એકાદશીનું વ્રત કર, અને આખો દિવસ તારા મનને એક જ વાત પૂછતો રહે, કે જેને તું પકડીને બેઠો છે, તે તને જોઈએ પણ છે કે નહીં. તેણે એમ જ કર્યું. કથા કહે છે કે તેનું ખોવાયેલું ધન પાછું ન આવ્યું, ઘર પાછું ન મળ્યું, પણ મનનું ધુમ્મસ વિખેરાઈ ગયું, અને તેનું બાકીનું જીવન ભજનમાં વીત્યું.

આટલું કહીને વશિષ્ઠે શ્રીરામને વ્રતની વિધિ બતાવી, અને શ્રીરામે વૈશાખ સુદની એ અગિયારસનું વ્રત રાખ્યું. કથા કહે છે કે એ દિવસ પછી સીતા પાછાં ન આવ્યાં, પણ શ્રીરામનું મન બેસી ન રહ્યું. જે શોક તેમને એક જગ્યાએ બાંધી રાખતો હતો, તે સાથે ચાલી શકે એવો થઈ ગયો. તેઓ ઊઠ્યા, આગળ વધ્યા, અને ત્યાંથી જ એ શોધનો રસ્તો બન્યો જે આગળની કથામાં સૌ જાણે છે.

આ કથાનો ભાવ એ છે કે મોહ અને શોક એક જ ગાંઠના બે છેડા છે. જે ચાલ્યું ગયું તેને પકડી રાખવાથી તે પાછું નથી આવતું, બસ આજનો દિવસ પણ તેની સાથે ચાલ્યો જાય છે. મોહિની એકાદશી એ પકડને ઢીલી કરવાનો દિવસ છે, ભૂલી જવાનો નહીં; ઢીલું કરવું અને ભૂલી જવું બે જુદી વાત છે. પરંપરા તેને કોઈ માટે વચન માનતી નથી. ભગવાન વિષ્ણુ સૌના મનની ગાંઠ હળવી કરે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- વૈશાખની ગરમીમાં પાણી, સાથવો, ફળ અને વસ્ત્રનું દાન શુભ મનાય છે; તરસ્યાને પાણી પાવું અને પરબ બંધાવવી આ મહિનાનું વિશેષ પુણ્ય છે.
- આખો દિવસ મન શાંત રાખો; ક્રોધ, કડવાં વેણ, નિંદા અને જુગાર જેવી ટેવોથી દૂર રહેવું આ વ્રતનો મુખ્ય નિયમ મનાયો છે, કારણ કે આ વ્રત મોહની પકડ ઢીલી કરવાનું છે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળ અર્પણ કરો, ઘીનો દીવો કરો, મોહિની એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો અને ચોખા, લસણ-ડુંગળીથી પરહેજ રાખો; અગિયારસે સ્નાન કરીને સંકલ્પ લો, આખો દિવસ અનાજ ન લો અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ, એટલે કે ફળ, દૂધ, સાબુદાણા કે રાજગરા જેવી ફરાળી વાનગી પર રહો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને દાન પછી પારણાં કરો. પારણાંનો સમય સ્થાન અને તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જુઓ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
મોહિની એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
મોહિની એકાદશી 2027 16 મે 2027, રવિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
મોહિની એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
વૈશાખ સુદ અગિયારસને મોહિની એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
મોહિની એકાદશીનું માહાત્મ્ય કૂર્મ પુરાણ સાથે જોડાય છે, જ્યાં આ કથા મહર્ષિ વશિષ્ઠ અને શ્રીરામના સંવાદ રૂપે આવે છે અને પછી શ્રીકૃષ્ણ તે યુધિષ્ઠિરને ફરી કહે છે. અહીં તેનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે; પાત્રોનાં નામ અને વિગતો સંગ્રહોમાં થોડાં જુદાં મળે છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 16 મે 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 16 મે | 5:58 AM – 8:37 AM17 મે, સોમવાર |
| ઇન્દોર | 16 મે | 5:45 AM – 8:24 AM17 મે, સોમવાર |
| દિલ્હી | 16 મે | 5:29 AM – 8:13 AM17 મે, સોમવાર |
| મુંબઈ | 16 મે | 6:03 AM – 8:40 AM17 મે, સોમવાર |
| લખનૌ | 16 મે | 5:18 AM – 8:00 AM17 મે, સોમવાર |
| પટના | 16 મે | 5:03 AM – 7:44 AM17 મે, સોમવાર |
| જયપુર | 16 મે | 5:38 AM – 8:20 AM17 મે, સોમવાર |
| ભોપાલ | 16 મે | 5:38 AM – 8:18 AM17 મે, સોમવાર |
| પુણે | 16 મે | 6:00 AM – 8:37 AM17 મે, સોમવાર |
| કોલકાતા | 16 મે | 4:56 AM – 7:35 AM17 મે, સોમવાર |
| હૈદરાબાદ | 16 મે | 5:43 AM – 8:19 AM17 મે, સોમવાર |
| વારાણસી | 16 મે | 5:12 AM – 7:53 AM17 મે, સોમવાર |
| ચેન્નાઈ | 16 મે | 5:43 AM – 8:16 AM17 મે, સોમવાર |
| બેંગલુરુ | 16 મે | 5:54 AM – 8:27 AM17 મે, સોમવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 16 મે | 6:03 AM – 8:33 AM17 મે, સોમવાર |
| ભુવનેશ્વર | 16 મે | 5:09 AM – 7:47 AM17 મે, સોમવાર |