ઇન્દિરા એકાદશી વ્રત કથા

ઇન્દિરા એકાદશી — ક્યારે છે
- 6 ઑક્ટોબર 2026, મંગળવાર
- 26 સપ્ટેમ્બર 2027, રવિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ભાદરવા વદ અગિયારસને ઇન્દિરા એકાદશી કહે છે. એ પિતૃપક્ષની અંદર આવે છે, એ પખવાડિયું જ્યારે પરિવારો પોતાના પહેલાં ચાલ્યા ગયેલા વડીલોને યાદ કરે છે. એટલે આ અગિયારસ પોતાના માટે નહીં, પિતૃઓના નામે રખાય છે અને તેનું પુણ્ય તેમને અર્પણ કરાય છે. કથા કહે છે કે શ્રદ્ધાથી કરેલું આ વ્રત પિતૃઓની આગળની યાત્રા સહજ કરી દે છે.
કથા
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા સંભળાવી. સત્યયુગમાં માહિષ્મતી નગરીમાં ઇન્દ્રસેન નામના એક રાજા રાજ કરતા હતા. તેઓ ધર્મથી ચાલતા, પ્રજાનું ધ્યાન રાખતા અને ભગવાન વિષ્ણુના ભક્ત હતા. તેમના પિતા થોડાં વર્ષ પહેલાં સંસાર છોડી ગયા હતા. ભાદરવા વદના દિવસો હતા, જ્યારે ઘેર ઘેર પિતૃઓ માટે તર્પણ થાય છે, અને રાજા પણ પોતાના પિતાનું સ્મરણ કરી રહ્યા હતા.

એ જ સમયે દેવર્ષિ નારદ તેમની સભામાં આવ્યા. રાજાએ ઊભા થઈને તેમનું સ્વાગત કર્યું અને પૂછ્યું, મુનિવર, આપ ક્યાંથી આવ્યા છો. નારદે કહ્યું, હું હમણાં જ યમરાજના લોકમાંથી પાછો ફર્યો છું. ત્યાં મેં તમારા પિતાને જોયા. તેઓ ધર્મના માર્ગે જ ચાલ્યા હતા અને તેમના નામે કોઈ હિસાબ બાકી નથી, પણ જતી વખતે તેમના મનની એક ઇચ્છા અધૂરી રહી ગઈ હતી, અને એ જ અધૂરપ હજી તેમની સાથે છે. તેમણે તમારા માટે એક સંદેશ મોકલ્યો છે.

રાજાએ હાથ જોડીને પૂછ્યું, શો સંદેશ છે. નારદ બોલ્યા, તેમણે કહ્યું છે, મારા પુત્રને કહો કે ભાદરવા વદ અગિયારસ, જેને ઇન્દિરા કહે છે, તે પૂરા નિયમથી રાખે અને તેનું પુણ્ય મને અર્પણ કરે; આ એક જ ઇચ્છા મારા મનમાં અધૂરી રહી ગઈ હતી. બસ આટલું. રાજાની આંખો ભરાઈ આવી. તેમણે કહ્યું, મારા પિતાએ જીવનભર મને આપ્યું, આજે હું તેમના નામે આટલું પણ ન કરી શકું તો હું શાનો પુત્ર.

નારદે તેમને વિધિ બતાવી. દશમના દિવસે સ્નાન કરીને, પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ અને તર્પણ કરીને એક વાર ભોજન કરવું અને ભોંય પર સૂવું. અગિયારસે ઉપવાસ રાખવો, પિતૃઓના નામે બ્રાહ્મણ અને જરૂરિયાતમંદને ભોજન કરાવવું, શાલિગ્રામ અને ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરવી, અને આખી રાત જાગીને ભગવાનનું નામ લેવું. બારસની સવારે પારણાં કરીને ભોજન કરાવવું અને દાન આપવું.

રાજાએ આખા પરિવાર સાથે આ બધું શ્રદ્ધાથી કર્યું. કોઈના મનમાં ડર નહોતો, ફક્ત પોતાના વડીલો માટે સ્નેહ હતો. કથા કહે છે કે બારસના દિવસે, જ્યારે રાજાએ પોતાના વ્રતનું પુણ્ય પોતાના પિતાના નામે અર્પણ કર્યું, ત્યારે આકાશમાંથી ફૂલ વરસ્યાં અને તેમના પિતા પોતાની આગળની યાત્રાએ ચાલી નીકળ્યા. રાજાએ ત્યાર પછી જીવનભર આ અગિયારસ એ જ શ્રદ્ધાથી રાખી.

કથા કહે છે કે આ અગિયારસનું પુણ્ય પિતૃઓને અર્પણ કરવાથી તેમની ગતિ સહજ થાય છે અને ઘરમાં શાંતિ રહે છે. તેનો સાર એ છે કે શ્રાદ્ધ કોઈ ડરની વાત નથી, એ કૃતજ્ઞતા છે. જે હાથોએ આપણને મોટા કર્યા, તેમના માટે એક દિવસનો સંયમ અને એક થાળી ભોજન બહુ મોટી વાત નથી. ભગવાન વિષ્ણુ આપણા સૌ વડીલોને શાંતિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ અગિયારસ પિતૃપક્ષમાં, એટલે કે શ્રાદ્ધના દિવસોમાં આવે છે, એટલે દસમના દિવસે સ્નાન કરીને પિતૃઓનું તર્પણ કે શ્રાદ્ધ કરાય છે અને એ રાતે જમીન પર કે સાદી પથારી પર સૂવાય છે.
- પિતૃઓના નામે કોઈ ગોર મહારાજ, જરૂરિયાતમંદ કે ગાયને જમાડો, અને ઘરના વડીલોને યાદ કરીને દીવો કરો.
- શાલિગ્રામ કે ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કરો અને પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર તથા ઋતુનાં ફળ અર્પણ કરો; તુલસીપત્ર અગિયારસના દિવસે ન તોડો, એક દિવસ પહેલાં તોડીને રાખી લો.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ અને ચોખા છોડી દેવાય છે અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- રાત્રે જાગીને ભગવાનનું નામ લો કે આ કથા સાંભળો, અને બારસની સવારે નક્કી સમયમાં પારણાં કરીને વ્રતનું પુણ્ય પોતાના પિતૃઓને અર્પણ કરો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
ઇન્દિરા એકાદશી 2026 ક્યારે છે?
ઇન્દિરા એકાદશી 2026 6 ઑક્ટોબર 2026, મંગળવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
ઇન્દિરા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
ભાદરવા વદ અગિયારસને ઇન્દિરા એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
ઇન્દિરા એકાદશીની વ્રતકથા પરંપરામાં ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે. વ્રતકથાના સંગ્રહોમાં તેને ઘણી વાર બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે મોટા ભાગના સંગ્રહો ચોવીસ અગિયારસનું આ માહાત્મ્ય પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં મૂકે છે; એટલે બંને નામ પ્રચલિત છે. કેટલાક પ્રચલિત પાઠોમાં સાંભળનાર અર્જુન કહેવાયા છે અને રાજાનું નામ ઇન્દ્રસેન સાથે ઇન્દ્રસેન મહારાજ પણ લખેલું મળે છે; અહીં સૌથી પ્રચલિત રૂપ આપ્યું છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 6 ઑક્ટોબર 2026
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 6 ઑક્ટોબર | 6:33 AM – 8:55 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| ઇન્દોર | 6 ઑક્ટોબર | 6:20 AM – 8:42 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| દિલ્હી | 6 ઑક્ટોબર | 6:17 AM – 8:38 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| મુંબઈ | 6 ઑક્ટોબર | 6:30 AM – 8:53 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| લખનૌ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:22 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| પટના | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:05 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| જયપુર | 6 ઑક્ટોબર | 6:22 AM – 8:43 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| ભોપાલ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:36 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| પુણે | 6 ઑક્ટોબર | 6:26 AM – 8:49 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| કોલકાતા | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 7:52 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| હૈદરાબાદ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:30 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| વારાણસી | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:14 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| ચેન્નાઈ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:22 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| બેંગલુરુ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:32 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:34 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |
| ભુવનેશ્વર | 6 ઑક્ટોબર | 6:16 AM – 8:01 AM7 ઑક્ટોબર, બુધવાર |