દેવઊઠી અગિયારસ વ્રત કથા

દેવઊઠી અગિયારસ — ક્યારે છે
- 20 નવેમ્બર 2026, શુક્રવાર
- 10 નવેમ્બર 2027, બુધવાર
| અગિયારસ તિથિ | 20 નવેમ્બર, 7:16 AM થી 21 નવેમ્બર, 6:32 AM સુધી |
| પારણાં (ઉપવાસ છોડવો): 21 નવેમ્બર, 1:31 PM થી 3:43 PM | |
| સૂર્યોદય · સૂર્યાસ્ત | 6:56 AM · 5:54 PM |
સમય અમદાવાદ માટે છે · 20 નવેમ્બર 2026
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
અષાઢ સુદ અગિયારસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાં જાય છે, અને કારતક સુદ અગિયારસે જાગે છે. આ જ દિવસે ચાતુર્માસ પૂરો થાય છે, તુલસીજીના શાલિગ્રામ ભગવાન સાથે વિવાહ થાય છે, અને લગ્ન જેવાં શુભ કામ ફરી શરૂ થાય છે. તેને પ્રબોધિની એકાદશી પણ કહે છે.
કથા
કથા પ્રમાણે અષાઢ મહિનાની સુદ અગિયારસે ભગવાન વિષ્ણુ ક્ષીરસાગરમાં શેષનાગની શય્યા પર યોગનિદ્રામાં જાય છે. આ ચાર મહિનાને ચાતુર્માસ કહે છે. આ સમયે સાધુ સંતો એક જગ્યાએ રહીને તપ અને સત્સંગ કરે છે, અને ઘરોમાં લગ્ન જેવાં મોટાં શુભ કામ કરવામાં આવતાં નથી. એક માન્યતા એવી પણ છે કે વામન અવતારમાં રાજા બલિને આપેલા વચનને કારણે ભગવાન આ મહિનાઓમાં પાતાળલોકમાં બલિના દ્વારે રહે છે. કારતક સુદ અગિયારસે ભગવાન જાગે છે, એટલે તેને દેવઊઠી કે પ્રબોધિની એકાદશી કહે છે.

આ જ દિવસ સાથે જોડાયેલી છે તુલસીજીની કથા. ઘણા સમય પહેલાં જલંધર નામનો એક પરાક્રમી અસુર રાજા હતો. તેની પત્ની વૃંદા ભગવાન વિષ્ણુનાં પરમ ભક્ત અને મહાન પતિવ્રતા હતાં. વૃંદાના તપ અને પતિવ્રતના બળે જલંધરને કોઈ હરાવી શકતું નહોતું. આ શક્તિના અભિમાનમાં જલંધરે દેવતાઓને સતાવવાનું શરૂ કર્યું અને સ્વર્ગ સુધ્ધાં છીનવી લીધું. છેવટે તેણે ભગવાન શિવ સાથે પણ યુદ્ધ માંડ્યું.

દેવતાઓ ભગવાન વિષ્ણુને શરણે ગયા. સંસારની રક્ષા માટે ભગવાને લીલા રચી અને જલંધરનું રૂપ ધરીને વૃંદા સામે પહોંચ્યા. વૃંદાએ તેમને પોતાના પતિ માન્યા, અને આ રીતે તેમનો સંકલ્પ તૂટી ગયો. એ જ ક્ષણે યુદ્ધમાં ભગવાન શિવે જલંધરનો અંત કર્યો.

જ્યારે વૃંદાને સાચી વાતની ખબર પડી ત્યારે તેઓ ખૂબ દુઃખી થયાં અને તેમણે ભગવાનને શાપ આપ્યો કે તમે પથ્થરના થઈ જાઓ. ભગવાને તેમનો શાપ માથું નમાવીને સ્વીકાર્યો અને શાલિગ્રામ શિલા બની ગયા. પછી તેમણે વૃંદાને કહ્યું, તારી ભક્તિ અમર રહેશે. તું તુલસી બનીને ધરતી પર પૂજાઈશ અને મને સૌથી પ્રિય રહીશ. તુલસીપત્ર વગર મારો કોઈ ભોગ પૂરો નહીં થાય, અને દર વરસે દેવઊઠી અગિયારસે શાલિગ્રામ રૂપે મારો તારી સાથે વિવાહ થશે.

વૃંદાએ પોતાનો દેહ ત્યાગ્યો, અને જ્યાં તેઓ સમાયાં, ત્યાં તુલસીનો છોડ ઊગ્યો. ત્યારથી તુલસી વિવાહની પરંપરા ચાલી. બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણમાં આ જ કથા થોડા જુદા રૂપે તુલસી અને શંખચૂડના નામે આવે છે.

આ દિવસે ઘેર ઘેર શંખ અને ઘંટડી વગાડીને, ઊઠો દેવ, બેસો દેવ ગાઈને ભગવાનને જગાડવામાં આવે છે. ભગવાન જાગતાંની સાથે જ શુભ મુહૂર્ત પાછાં આવે છે અને લગ્નની મોસમ શરૂ થાય છે. દેવઊઠી અગિયારસનો સંદેશ છે કે સાચી ભક્તિ ક્યારેય વ્યર્થ જતી નથી. ભગવાન વિષ્ણુ અને તુલસી માતાની કૃપા આપના ઘર પર બની રહે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- અગિયારસનું વ્રત રાખવામાં આવે છે; અનાજ લેવાતું નથી, પોતાની શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળા વ્રત થાય છે.
- સાંજે આંગણામાં ચોક પૂરીને, શેરડીનો માંડવો સજાવીને, શંખ ઘંટડી સાથે ઊઠો દેવ ગાઈને ભગવાનને જગાડવામાં આવે છે.
- ભોગમાં શિંગોડાં, શેરડી, શક્કરિયાં, બોર જેવાં મોસમી ફળ અને તુલસીપત્ર ધરાવવામાં આવે છે.
- તુલસીના કૂંડાને ચૂંદડી, બંગડી અને સિંદૂરથી સજાવીને શાલિગ્રામજી સાથે વિવાહ કરાવવામાં આવે છે; ઘણાં ઘરોમાં તુલસી વિવાહ બારસે અથવા કારતક પૂનમ સુધીમાં કરવામાં આવે છે.
- બીજે દિવસે બારસે શુભ સમયે વ્રતનાં પારણાં કરવામાં આવે છે.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
દેવઊઠી અગિયારસ 2026 ક્યારે છે?
દેવઊઠી અગિયારસ 2026 20 નવેમ્બર 2026, શુક્રવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
દેવઊઠી અગિયારસ 2026 માટે પૂજા અથવા ઉપવાસનો સમય શું છે?
અગિયારસ તિથિ 20 નવેમ્બર, 7:16 AM થી 21 નવેમ્બર, 6:32 AM સુધી (દિલ્હી)
દેવઊઠી અગિયારસ શા માટે ઉજવાય છે?
અષાઢ સુદ અગિયારસે ભગવાન વિષ્ણુ ચાર મહિનાની યોગનિદ્રામાં જાય છે, અને કારતક સુદ અગિયારસે જાગે છે.
સ્રોત
જલંધર અને વૃંદાની કથા શિવ પુરાણની રુદ્ર સંહિતાના યુદ્ધખંડમાં અને પદ્મ પુરાણમાં; તુલસી અને શંખચૂડનું રૂપ બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણના પ્રકૃતિખંડમાં; ચાતુર્માસ અને પ્રબોધિની એકાદશીનું વિધાન પદ્મ પુરાણ અને વ્રતપરંપરામાં.
શહેર પ્રમાણે સમય — 20 નવેમ્બર 2026
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 20 નવેમ્બર | 1:31 PM – 3:43 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| ઇન્દોર | 20 નવેમ્બર | 1:18 PM – 3:30 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| દિલ્હી | 20 નવેમ્બર | 1:11 PM – 3:18 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| મુંબઈ | 20 નવેમ્બર | 1:31 PM – 3:45 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| લખનૌ | 21 નવેમ્બર | 6:31 AM – 8:39 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| પટના | 21 નવેમ્બર | 6:12 AM – 8:21 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| જયપુર | 20 નવેમ્બર | 1:17 PM – 3:26 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| ભોપાલ | 20 નવેમ્બર | 1:12 PM – 3:23 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| પુણે | 20 નવેમ્બર | 1:28 PM – 3:42 PM21 નવેમ્બર, શનિવાર |
| કોલકાતા | 21 નવેમ્બર | 5:53 AM – 8:05 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| હૈદરાબાદ | 21 નવેમ્બર | 6:24 AM – 8:39 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| વારાણસી | 21 નવેમ્બર | 6:20 AM – 8:29 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| ચેન્નાઈ | 21 નવેમ્બર | 6:11 AM – 8:28 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| બેંગલુરુ | 21 નવેમ્બર | 6:21 AM – 8:39 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 21 નવેમ્બર | 6:17 AM – 8:37 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 21 નવેમ્બર | 6:00 AM – 8:13 AM22 નવેમ્બર, રવિવાર |