પાપાંકુશા એકાદશી વ્રત કથા

પાપાંકુશા એકાદશી — ક્યારે છે
- 22 ઑક્ટોબર 2026, ગુરુવાર
- 11 ઑક્ટોબર 2027, સોમવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આસો સુદ અગિયારસને પાપાંકુશા એકાદશી કહે છે. અંકુશ એ નાનકડો આંકડો છે જેનાથી મહાવત પોતાના મોટા હાથીને સંભાળે છે, અને આ નામનો ભાવ એ જ છે કે એક દિવસનો સંયમ મનની અંદર દોડતાં પાપો પર અંકુશ મૂકી દે છે. આ અગિયારસ નવરાત્રિ અને દશેરા પછી તરત આવે છે. કથા કહે છે કે આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુને નમન કરનારનો જીવનભરનો બોજ હળવો થઈ જાય છે.
કથા
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા સંભળાવી. તેમણે કહ્યું, આસો સુદ અગિયારસનું નામ પાપાંકુશા છે. જેમ મહાવતનો અંકુશ મદમસ્ત હાથીને રોકી લે છે, તેમ આ વ્રત મનના બગડેલા સ્વભાવને રોકી લે છે. અને સાંભળો, ભગવાનને નમીને પ્રણામ કરનાર, ભલે જીવનના અંતે નમે, ખાલી હાથે જતો નથી. આ માટે તેમણે એક શિકારીની કથા સંભળાવી.

વિંધ્ય પર્વતનાં જંગલોમાં ક્રોધન નામનો એક શિકારી રહેતો હતો. એક સવારે તે ગામના બજારમાં ચામડાં વેચવા આવ્યો. જે કુંભાર સામે તે જઈને ઊભો રહ્યો, તેણે ભાવ પૂછ્યા વગર જે માગ્યું તે આપી દીધું અને બારણું વાસી દીધું. પાછા ફરતાં ક્રોધને એક લારીમાંથી મુઠ્ઠી ભરીને ગોળ ઉઠાવી લીધો; લારીવાળાએ જોયું, અને જોઈને મોં ફેરવી લીધું. કોઈએ તેને ચોર ન કહ્યો, કારણ કે કહેવાની હિંમત કોઈમાં નહોતી. આ જ તેનું આખું જીવન હતું, જે જોઈએ તે ઉઠાવી લીધું અને કોઈ રોકનાર નહીં. વાળ ધોળા થઈ ગયા, સ્વભાવ ત્યાંનો ત્યાં રહ્યો.

એક દિવસ જીવનની સાંજ તેના બારણે આવીને ઊભી રહી. યમરાજના દૂતે આવીને કહ્યું, ક્રોધન, તારો સમય પૂરો થઈ ગયો છે, કાલે અમે તને લેવા આવીશું. આટલું કહીને તે ચાલ્યો ગયો. જીવનમાં પહેલી વાર ક્રોધનના હાથ ધ્રૂજ્યા. તેણે પોતાનાં વીતેલાં વર્ષો તરફ જોયું અને તેમાં એવું કશું ન મળ્યું જે તે સાથે લઈ જઈ શકે. તે રડતો રડતો ભાગ્યો, અને ભાગતાં ભાગતાં એક આશ્રમ સુધી પહોંચી ગયો.

એ મહર્ષિ અંગિરાનો આશ્રમ હતો. ક્રોધન તેમના ચરણોમાં પડી ગયો અને બોલ્યો, મુનિવર, કોઈ ઉપાય હોય તો બતાવો, મારી પાસે એક જ દિવસ છે. મહર્ષિએ તેને ઊભો કર્યો અને કહ્યું, ઉપાય બતાવવો સહેલો છે, પણ મારા કહેવા માત્રથી તે ચાલશે નહીં. આજે આસો સુદ અગિયારસ છે, તેને પાપાંકુશા કહે છે. આજે અન્ન છોડ, ભગવાન વિષ્ણુની તુલસીથી પૂજા કર, અને આખી રાત જાગ. પણ એક વાત મારી નહીં, તારી હશે, ક્ષમા હું તારા માટે નહીં માગું. તું તારા મોંએ, એક એક કામનું નામ લઈને માગીશ. અંકુશ મારા હાથમાં રહેશે તો હાથી તારો જ બગડશે.

ક્રોધન માટે આ જ સૌથી અઘરી વાત હતી. તેણે સ્નાન કર્યું, ઉપવાસ રાખ્યો, તુલસીનાં પાન ચઢાવ્યાં અને દીવો પ્રગટાવ્યો; આ બધું સહેલું હતું. અઘરી તો એ રાત હતી, જેમાં તેણે પોતાનાં કામ ગણવાનાં હતાં. તે દીવા સામે બેસી રહ્યો અને એક એક વાત પોતાના મોંએ કહેતો ગયો, જેમનાં નામ તેને યાદ હતાં તેમનાં નામ લઈને. ઘણી વાર અવાજ અટકી ગયો. પરોઢ સુધીમાં તેની પાસે છુપાવવા જેવું કશું બચ્યું નહોતું. કથા કહે છે કે એ એક રાત પછી અંતકાળે તેને ભય નહીં, શાંતિ મળી, અને તે ભગવાનના લોકમાં ગયો.

કથા કહે છે કે આ વ્રતનું પુણ્ય મોટા મોટા યજ્ઞો કરતાં પણ વધુ છે અને તેનું ફળ કુળની ઘણી પેઢીઓ સુધી પહોંચે છે. પણ તેનો સાર એટલો જ છે કે કોઈ પણ એટલું બગડેલું નથી કે પાછું ન વળી શકે, અને પાછા વળવાનો સૌથી સારો સમય આજ છે. તમારા મનના હાથી પરનો અંકુશ તમારા હાથમાં રાખો; તે બીજા કોઈના હાથમાં રહી પણ ન શકે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને આ વિવેક આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ દિવસે ક્રોધ, કડવાં વેણ અને કોઈને દુઃખ પહોંચાડવાથી ખાસ દૂર રહેવાની પરંપરા છે; નામનો અર્થ જ અંકુશ છે, અને કથાનો સાર પણ એ જ છે.
- રાત્રે જાગીને ભગવાનનું નામ જપો કે આ કથા સાંભળો.
- ભગવાન વિષ્ણુને સ્નાન કરાવીને પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર, પંચામૃત અને ઋતુનાં ફળ અર્પણ કરો; તુલસીપત્ર અગિયારસના દિવસે ન તોડો, એક દિવસ પહેલાં તોડીને રાખી લો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ, ખાસ કરીને ચોખા, લેવાતા નથી અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. ગુજરાતમાં ફરાળમાં ફળ, દૂધ, સાબુદાણા, રાજગરો, મોરૈયો કે શિંગોડાનો લોટ લેવાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- પોતાની શક્તિ પ્રમાણે અનાજ, વસ્ત્ર અને પાણીનું દાન કરો, કોઈ જરૂરિયાતમંદને જમાડો. બીજા દિવસે બારસની સવારે નક્કી સમયમાં પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પાપાંકુશા એકાદશી 2026 ક્યારે છે?
પાપાંકુશા એકાદશી 2026 22 ઑક્ટોબર 2026, ગુરુવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
પાપાંકુશા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
આસો સુદ અગિયારસને પાપાંકુશા એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
પાપાંકુશા એકાદશીનું માહાત્મ્ય પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં આવે છે, જ્યાં ભગવાન કૃષ્ણ તે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે. શિકારી ક્રોધન અને મહર્ષિ અંગિરાની આ કથા વ્રતકથા પરંપરાનું સૌથી પ્રચલિત રૂપ છે; નામ કેટલાક પાઠોમાં ક્રોધન અને કેટલાકમાં ક્રોધના લખેલું મળે છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 22 ઑક્ટોબર 2026
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 22 ઑક્ટોબર | 6:40 AM – 8:57 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| ઇન્દોર | 22 ઑક્ટોબર | 6:26 AM – 8:44 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| દિલ્હી | 22 ઑક્ટોબર | 6:27 AM – 8:42 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| મુંબઈ | 22 ઑક્ટોબર | 6:35 AM – 8:54 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| લખનૌ | 22 ઑક્ટોબર | 6:10 AM – 8:26 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| પટના | 22 ઑક્ટોબર | 5:52 AM – 8:09 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| જયપુર | 22 ઑક્ટોબર | 6:31 AM – 8:47 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| ભોપાલ | 22 ઑક્ટોબર | 6:21 AM – 8:38 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| પુણે | 22 ઑક્ટોબર | 6:31 AM – 8:50 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| કોલકાતા | 22 ઑક્ટોબર | 5:36 AM – 7:54 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| હૈદરાબાદ | 22 ઑક્ટોબર | 6:11 AM – 8:31 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| વારાણસી | 22 ઑક્ટોબર | 6:00 AM – 8:17 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| ચેન્નાઈ | 22 ઑક્ટોબર | 6:00 AM – 8:21 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| બેંગલુરુ | 22 ઑક્ટોબર | 6:11 AM – 8:32 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 22 ઑક્ટોબર | 6:10 AM – 8:33 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |
| ભુવનેશ્વર | 22 ઑક્ટોબર | 5:44 AM – 8:03 AM23 ઑક્ટોબર, શુક્રવાર |