પાપમોચની એકાદશી વ્રત કથા

પાપમોચની એકાદશી — ક્યારે છે
- 2 એપ્રિલ 2027, શુક્રવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ફાગણ વદ અગિયારસને પાપમોચની એકાદશી કહે છે. નામનો અર્થ જ છે, પાપમાંથી છોડાવનારી. આ વ્રત હોળી પછી અને ચૈત્રી નવરાત્રિ પહેલાં આવે છે, અને વ્રત-પરંપરામાં તેને વર્ષની છેલ્લી અગિયારસ માનવામાં આવે છે. અગિયારસનું વ્રત-વર્ષ ચૈત્રથી ચૈત્ર સુધી ગણાય છે, જ્યારે વ્રત પ્રગટ થયાનો દિવસ કારતક વદ અગિયારસ મનાય છે; એટલે આ બંને ગણતરીઓ એકબીજા સાથે ટકરાતી નથી. કથા કહે છે કે જાણતાં-અજાણતાં થયેલી ભૂલનો પસ્તાવો આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુ સામે મૂકવામાં આવે તો મન હળવું થાય છે.
કથા
કથા પ્રમાણે ચૈત્રરથ નામનું એક સુંદર વન હતું, જ્યાં દરેક ઋતુમાં ફૂલ ખીલેલાં રહેતાં અને ગંધર્વ-અપ્સરાઓ વિહાર કરવા આવતી. એ જ વનના એક શાંત ખૂણામાં ચ્યવન ઋષિના પુત્ર મેધાવી કઠોર તપ કરી રહ્યા હતા. તેઓ શિવના ઉપાસક હતા, અને વર્ષોની સાધનાથી તેમનું તેજ એવું થઈ ગયું હતું કે વનનાં પશુ-પંખી પણ તેમની આસપાસ નિર્ભય ફરતાં.

કામદેવને આ તપ ખૂંચવા લાગ્યું. તેમણે મંજુઘોષા નામની એક અપ્સરાને એ વનમાં મોકલી. મંજુઘોષાએ મુનિના આશ્રમથી થોડે દૂર આસન જમાવ્યું અને વીણા પર મીઠા સ્વરે ગાવાનું શરૂ કર્યું. દિવસો વીતતા ગયા, અને એ સ્વર રોજ થોડો વધુ નજીક આવતો ગયો. એક દિવસ મેધાવીની આંખો ખૂલી, તેમણે ગાન સાંભળ્યું, અને તેમનું મન સાધનાથી હટીને એ જ સ્વરમાં બંધાઈ ગયું.

પછી સમયનું ભાન જ ન રહ્યું. મેધાવી મંજુઘોષા સાથે રહેવા લાગ્યા અને તેમને લાગ્યું કે થોડા જ દિવસ વીત્યા છે. કથા કહે છે કે આમ સત્તાવન વર્ષ નીકળી ગયાં. એક દિવસ મંજુઘોષાએ હાથ જોડીને કહ્યું, મુનિવર, હવે મને દેવલોક પાછા જવાની આજ્ઞા આપો. આ સાંભળતાં જ મેધાવી જાણે ઊંઘમાંથી જાગ્યા. તેમણે પોતાની તરફ જોયું અને જોયું કે વર્ષોની તપસ્યા રાખ થઈ ચૂકી છે.

ક્રોધમાં તેમણે મંજુઘોષાને શાપ આપી દીધો કે તું પિશાચિની થઈ જા. અપ્સરા તેમના ચરણોમાં પડી ગઈ અને બોલી, આપની સાથે વીતેલાં વર્ષોમાં મેં આપનું અપમાન કર્યું નથી; હવે આ શાપમાંથી છૂટવાનો કોઈ માર્ગ પણ બતાવો. તેની વિનંતી સાંભળીને મુનિનો ક્રોધ શાંત થયો અને તેમને પોતાની જ દશા પર શરમ આવી. તેમણે કહ્યું, ફાગણ વદ અગિયારસનું વ્રત શ્રદ્ધાથી કર, એ પાપમોચની છે.

ત્યાર પછી મેધાવી પોતાના પિતા ચ્યવન ઋષિ પાસે ગયા. ચ્યવને આખી વાત સાંભળીને સીધી વાત કહી, પુત્ર, પહેલાં તેં કામનામાં તારું તપ ગુમાવ્યું અને પછી ક્રોધમાં એક સ્ત્રીને શાપ આપી દીધો. બંને ભૂલ તારી છે. જે વ્રત તેં તેને બતાવ્યું છે, એ જ તું પણ કર. મેધાવીએ માથું નમાવીને આ સ્વીકાર્યું અને એ જ અગિયારસનું વ્રત પૂરા મનથી કર્યું.

કથા કહે છે કે વ્રતના પ્રભાવથી મેધાવીનું મન નિર્મળ થયું અને તેમની સાધના ફરી જામવા લાગી, અને મંજુઘોષા પણ પિશાચ-દેહમાંથી છૂટીને પોતાના પહેલાંના સ્વરૂપે દેવલોક પાછી ગઈ. આ કથાનો ભાવ એ છે કે કામના અને ક્રોધ, બંને મોટા તપને પળવારમાં બગાડી દે છે, અને બંનેની દવા એક જ છે, પાછા વળવું. પાપમોચની એકાદશી એ જ પાછા વળવાનો દિવસ છે.

પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે સાચા પસ્તાવા સાથે વ્રત રાખવાથી અને ભગવાન વિષ્ણુનું નામ લેવાથી મનનો ભાર ઊતરે છે. કથા કોઈ ચમત્કારનું વચન આપતી નથી; તે એટલું કહે છે કે ભૂલ સ્વીકારવી એ જ સુધારાનું પહેલું પગથિયું છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌના મનને નિર્મળ રાખે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આખો દિવસ ક્રોધ, કડવાં વેણ અને નિંદાથી દૂર રહો; આ જ આ વ્રતનો સાચો નિયમ મનાયો છે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળ અર્પણ કરો, ઘીનો દીવો કરો, પાપમોચની એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો અને લસણ, ડુંગળી તથા ચોખાથી પરહેજ રાખો; અગિયારસે સંકલ્પ લઈને આખો દિવસ અનાજ, ખાસ કરીને ચોખા, ન ખાઓ અને શક્તિ પ્રમાણે ફળ, દૂધ, પાણી કે ફરાળ પર રહો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- સાંજે ભજન-કીર્તન કે પાઠ કરો; ગુજરાતમાં ઘણાં ઘરોમાં અને મંદિરોમાં અગિયારસની સાંજે ધૂન પણ થાય છે.
- બીજા દિવસે બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને શક્તિ પ્રમાણે અન્નદાન પછી પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક શહેર અને દરેક તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
પાપમોચની એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
પાપમોચની એકાદશી 2027 2 એપ્રિલ 2027, શુક્રવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
પાપમોચની એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
ફાગણ વદ અગિયારસને પાપમોચની એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
આ વ્રતકથા સૌથી પ્રચલિત રૂપમાં ભવિષ્યોત્તર પુરાણમાં શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદ રૂપે આપવામાં આવે છે; કેટલાક સંગ્રહો તેને પદ્મ પુરાણમાં મહર્ષિ લોમશ અને રાજા માંધાતાના સંવાદ રૂપે પણ આપે છે. અહીં એ જ પ્રચલિત કથાનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 2 એપ્રિલ 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 2 એપ્રિલ | 1:58 PM – 4:27 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| ઇન્દોર | 2 એપ્રિલ | 1:45 PM – 4:14 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| દિલ્હી | 2 એપ્રિલ | 1:40 PM – 4:10 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| મુંબઈ | 2 એપ્રિલ | 1:56 PM – 4:25 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| લખનૌ | 2 એપ્રિલ | 1:25 PM – 3:55 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| પટના | 2 એપ્રિલ | 1:08 PM – 3:37 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| જયપુર | 2 એપ્રિલ | 1:45 PM – 4:15 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| ભોપાલ | 2 એપ્રિલ | 1:38 PM – 4:08 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| પુણે | 2 એપ્રિલ | 1:52 PM – 4:21 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| કોલકાતા | 2 એપ્રિલ | 12:55 PM – 3:24 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| હૈદરાબાદ | 2 એપ્રિલ | 1:34 PM – 4:02 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| વારાણસી | 2 એપ્રિલ | 1:16 PM – 3:46 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| ચેન્નાઈ | 2 એપ્રિલ | 1:26 PM – 3:53 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| બેંગલુરુ | 2 એપ્રિલ | 1:37 PM – 4:04 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 2 એપ્રિલ | 1:39 PM – 4:06 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 2 એપ્રિલ | 1:05 PM – 3:33 PM3 એપ્રિલ, શનિવાર |