આમલકી એકાદશી વ્રત કથા

આમલકી એકાદશી — ક્યારે છે
- 18 માર્ચ 2027, ગુરુવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ફાગણ સુદ અગિયારસને આમલકી એકાદશી કહે છે; તેને આમળા અગિયારસ પણ કહેવાય છે. આ દિવસે ભગવાન વિષ્ણુની સાથે આમળાના ઝાડની પણ પૂજા થાય છે, કારણ કે પરંપરા આમળાને ભગવાનનું અત્યંત પ્રિય વૃક્ષ માને છે. કથામાં એક ભૂખ્યા શિકારીની વાત છે, જે મંદિરના આંગણામાં કંઈક ઉઠાવવા આવ્યો હતો અને જેણે ત્યાં જ ઊભાં ઊભાં એક નિર્ણય કરી લીધો.
કથા
કથા મહર્ષિ વશિષ્ઠના મુખે રાજા માંધાતાને કહેવાઈ હોવાનું મનાય છે. વૈદિશ નગરમાં ચિત્રરથ નામના રાજા રાજ કરતા હતા; રાજા અને પ્રજા, બંને ભગવાન વિષ્ણુના ભક્ત હતાં અને દરેક અગિયારસે નદીકાંઠાના વિષ્ણુ મંદિરમાં ભેગાં થતાં. મંદિરના આંગણામાં એક જૂનું આમળાનું ઝાડ હતું. પરંપરા કહે છે કે આ વૃક્ષ સૃષ્ટિના આરંભે ભાવથી ભરાયેલા બ્રહ્માજીનાં આંસુમાંથી ઊગ્યું, અને ભગવાને વર આપ્યો કે તેના મૂળથી ટોચ સુધી દેવતાઓ નિવાસ કરશે; તેથી જ તેની નીચે દીવો કરવાની રીત ચાલી.

ફાગણ સુદ અગિયારસ આવી. રાજાએ પ્રજા સાથે ઝાડના મૂળમાં જળ ચઢાવ્યું, દીવા પ્રગટાવ્યા અને ભગવાન વિષ્ણુનું પૂજન કર્યું. એ દિવસે કોઈએ અન્ન ન ખાધું. રાત ઠંડી હતી, પણ આંગણામાં દીવાઓની હાર બળતી હતી અને ભજનનો અવાજ નદીની પેલે પાર સુધી જતો હતો. આખું નગર જાગરણ કરવા બેઠું હતું, અને પ્રસાદ બીજી સવારે વહેંચાવાનો હતો.

એ જ સાંજે ટેકરી ઊતરીને એક શિકારી ત્યાં આવી પહોંચ્યો. તેનો ફાંસલો આખો દિવસ ખાલી રહ્યો હતો અને બે દિવસથી તેણે કંઈ ખાધું નહોતું. તે એવો માણસ હતો જે જ્યાં કંઈ દેખાય ત્યાં હાથ નાખી દે; ભીડ તેના માટે મોકો હતી, પૂજા નહીં. આંગણાના કિનારે ઊભા રહીને તેણે જોયું કે થાળમાં ફળ અને મીઠાઈ મૂકેલાં છે અને એ બાજુ કોઈનું ધ્યાન નથી. તેણે એક ડગલું એ તરફ ભર્યું.

પછી તેની નજર ઝાડના મૂળ પર પડી. ત્યાં રાજા પોતે ઘૂંટણિયે બેસીને જળ ચઢાવતા હતા, અને આસપાસ બેઠેલા સેંકડો લોકોએ પણ સવારથી કંઈ ખાધું નહોતું. શિકારીને પહેલી વાર આ વાત વિચિત્ર લાગી કે જે ભૂખ્યા છે તે પ્રસન્ન છે, અને જે ઉઠાવવા આવ્યો છે તે બેચેન. તેણે આગળ ભરેલું ડગલું પાછું ખેંચી લીધું અને આંગણાના એક ખૂણામાં બેસી ગયો. મનમાં કહ્યું, આજે રાતે આ લોકો જે કરશે, એ જ હું પણ કરીશ.

આખી રાત તે ત્યાં જ બેસી રહ્યો. તેણે કંઈ ન ખાધું, પાણી પણ ન પીધું, અને એક વાર પણ ઊઠીને ગયો નહીં. તેને ભજનના શબ્દો આવડતા નહોતા, એટલે તે બીજાની પાછળ પાછળ ભગવાનનું નામ દોહરાવતો રહ્યો. વચ્ચે વચ્ચે ભૂખ તેને હચમચાવી દેતી, અને દર વખતે તેને પોતાની જ કહેલી વાત યાદ આવી જતી. સવારે જ્યારે પ્રસાદ વહેંચાયો, ત્યારે રાજાએ પહેલી થાળી એ અજાણ્યાના હાથમાં મૂકી અને તેને એમ જોયો જાણે તે તેમનો જ માણસ હોય.

કથા કહે છે કે એ એક રાતના નિર્ણયનું ફળ તેના આગળના જીવનથી પણ મોટું નીકળ્યું. દેહ છોડ્યા પછી તે બીજા જન્મમાં વસુરથ નામના રાજા રૂપે જન્મ્યો, જે ધર્મથી પ્રજાનું પાલન કરતો. એક વાર વનમાં રસ્તો ભૂલીને તેઓ એક ઝાડ નીચે સૂઈ ગયા. થોડા લૂંટારાઓએ તેમને ઘેરીને હથિયાર ઉપાડ્યાં, પણ કથા કહે છે કે તેમનો કોઈ ઘા રાજા સુધી પહોંચ્યો જ નહીં; એક તેજ પ્રકાશ ઊઠ્યો, હુમલાખોરો ભાગી છૂટ્યા, અને રાજાને ઉઝરડો પણ ન પડ્યો.

જાગ્યા ત્યારે તેમને સમજાયું નહીં કે શું થયું. પરંપરા કહે છે કે એ દિવસે જે રક્ષા મળી, તે એ એક રાતની હતી જ્યારે એક ભૂખ્યા માણસે ઉઠાવવાને બદલે જાગરણ પસંદ કર્યું. કથાનો સાર એ જ છે કે જીવનનો વળાંક કોઈ મોટા ત્યાગથી નથી આવતો, એક નાના નિર્ણયથી આવે છે, આગળ ભરેલું ડગલું પાછું ખેંચી લેવાથી. જેમ આમળાના ઝાડનું મૂળ દેખાતું નથી, પણ આખું ઝાડ તેના પર જ ઊભું હોય છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને એ ઘડી ઓળખવાની બુદ્ધિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આમળાના ઝાડના મૂળમાં જળ ચડાવીને તેની પૂજા કરો, દીવો કરો અને પ્રદક્ષિણા કરો; જ્યાં ઝાડ ન હોય, ત્યાં આમળાનું ફળ પૂજામાં રાખવાની પરંપરા છે.
- ઘણાં ઘરોમાં આમળાના ઝાડ નીચે બેસીને કથા સંભળાય છે, અને આ દિવસે આમળાં, અનાજ તથા વસ્ત્રનું દાન કરાય છે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર, ફળ અને આમળું અર્પણ કરો અને વિષ્ણુ સહસ્રનામનો પાઠ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ, ચોખા અને દાળનો ત્યાગ કરાય છે અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- રાત્રે ભજન-કીર્તન સાથે જાગરણ કરો, અને બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા તથા દાન પછી પારણાં કરો; પારણાંનો સમય દરેક શહેર અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના પંચાંગમાંથી જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
આમલકી એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
આમલકી એકાદશી 2027 18 માર્ચ 2027, ગુરુવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
આમલકી એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
ફાગણ સુદ અગિયારસને આમલકી એકાદશી કહે છે; તેને આમળા અગિયારસ પણ કહેવાય છે.
સ્રોત
રાજા ચિત્રરથ અને શિકારીની આ કથા વ્રતકથા પરંપરામાં બ્રહ્માંડ પુરાણ સાથે જોડાય છે, જ્યાં મહર્ષિ વશિષ્ઠ તે રાજા માંધાતાને સંભળાવે છે; અહીં તેનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે. આમળાની ઉત્પત્તિની ઘણી કથાઓ પ્રચલિત છે; અહીં સૌથી પ્રચલિત રૂપ આપ્યું છે, જેને પૌરાણિક-લોક પરંપરા માનવી જ યોગ્ય છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 18 માર્ચ 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 9:10 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| ઇન્દોર | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:57 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| દિલ્હી | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:52 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| મુંબઈ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 9:09 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| લખનૌ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:37 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| પટના | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:20 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| જયપુર | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:57 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| ભોપાલ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:51 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| પુણે | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 9:05 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| કોલકાતા | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:07 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| હૈદરાબાદ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:46 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| વારાણસી | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:29 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| ચેન્નાઈ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:39 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| બેંગલુરુ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:50 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:52 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |
| ભુવનેશ્વર | 18 માર્ચ | 7:13 AM – 8:17 AM19 માર્ચ, શુક્રવાર |