રમા એકાદશી વ્રત કથા

રમા એકાદશી — ક્યારે છે
- 5 નવેમ્બર 2026, ગુરુવાર
- 25 ઑક્ટોબર 2027, સોમવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
આસો વદ અગિયારસને રમા એકાદશી કહે છે. રમા લક્ષ્મીજીનું જ એક નામ છે, અને આ અગિયારસ દિવાળીના થોડા જ દિવસ પહેલાં આવે છે, એટલે આ દિવસે લક્ષ્મીનારાયણની સાથે પૂજા કરાય છે. કથા કહે છે કે આ વ્રત મનનો બોજ હળવો કરે છે અને શ્રદ્ધાથી કરેલું એક વ્રત પણ વ્યર્થ જતું નથી. આ જ કથામાં એ વાત પણ આવે છે કે મન વગર કરેલું વ્રત અધૂરું ફળ આપે છે.
કથા
ભગવાન કૃષ્ણે યુધિષ્ઠિરને આ કથા સંભળાવી. જૂના સમયમાં મુચુકુંદ નામના એક રાજા હતા, ખૂબ ધર્માત્મા અને ભગવાન વિષ્ણુના ભક્ત. તેમના રાજ્યમાં અગિયારસનો નિયમ એટલો કડક હતો કે એ દિવસે નગરમાં કોઈ ઘરનો ચૂલો સળગતો નહીં. તેમની એક દીકરી હતી, નામ ચંદ્રભાગા. તેનાં લગ્ન રાજા ચંદ્રસેનના પુત્ર શોભન સાથે થયાં હતાં. શોભન સુંદર અને સરળ હતો, પણ શરીરે ખૂબ કોમળ, અડધા દિવસની ભૂખ પણ તેના માટે ભારે હતી.

એક વાર શોભન પોતાને સાસરે આવ્યો હતો, અને એ જ સમયે આસો વદની રમા એકાદશી આવી. નગરમાં ઘોષણા થઈ કે કાલે કોઈ ઘરમાં અન્ન નહીં રંધાય. ચંદ્રભાગા ગભરાઈ ગઈ. તેણે કહ્યું, આપ અહીં ન રહો, આપના નગરમાં પાછા જાઓ, અહીંનો નિયમ આપ સહી નહીં શકો. શોભને કહ્યું, જે ઘરમાં હું મહેમાન છું, તેનો નિયમ તોડીને હું ભોજન નહીં કરું. જે સૌ કરશે, એ જ હું પણ કરીશ. ચંદ્રભાગાએ ફરી સમજાવ્યું, વ્રત શરીરથી નહીં, મનથી થાય છે; આપ મનથી રાખી લો, પણ આપના શરીરને આટલું ન તોડો. શોભને વાત હસવામાં ટાળી દીધી.

તેણે વ્રત રાખ્યું. આખો દિવસ પાણી પણ ન લીધું અને આખી રાત જાગીને ભગવાનનું નામ સાંભળ્યું. પણ તેનું શરીર આ સહી ન શક્યું, અને પરોઢ થતાં પહેલાં જ તેના પ્રાણ ચાલ્યા ગયા. ચંદ્રભાગા પર દુઃખનો પહાડ તૂટી પડ્યો. પિતાએ તેને સમજાવી અને પોતાની પાસે રાખી. તે પોતાના પિતાના ઘરે રહીને પહેલાંની જેમ દરેક અગિયારસનું વ્રત શ્રદ્ધાથી રાખતી રહી.

એ એક વ્રતના બળથી શોભનને મંદરાચલ પર્વત પર દેવપુર નામની એક નગરી મળી, સોના અને રત્નોથી ભરેલી, જ્યાં તે રાજાની જેમ રહેતો. પણ એ નગરીમાં એક ખામી હતી. તે ક્યારેય સ્થિર લાગતી નહીં, જાણે પાણી પર પડેલું પ્રતિબિંબ ધ્રૂજતું રહે. કારણ એ હતું કે શોભને વ્રત શ્રદ્ધાથી નહીં, લાચારી અને સંકોચથી રાખ્યું હતું. તેના મનમાં ભાવ નહીં, ફક્ત સંકલ્પ હતો.

થોડા સમય પછી મુચુકુંદના નગરનો એક બ્રાહ્મણ, સોમ શર્મા, તીર્થયાત્રા કરતાં કરતાં મંદરાચલ પહોંચ્યો અને એ ચમકતી નગરી જોઈને થંભી ગયો. ત્યાં તેણે શોભનને ઓળખી લીધો. શોભને તેને બધું કહ્યું અને કહ્યું, આ નગરી સુંદર છે પણ ટકેલી નથી. તમે ચંદ્રભાગાને જઈને આ કહી દેજો. બ્રાહ્મણ પાછો ફર્યો અને તેણે ચંદ્રભાગાને બધું કહી સંભળાવ્યું.

ચંદ્રભાગા તેની સાથે જ મંદરાચલ પહોંચી. પોતાના પતિને જોઈને તેણે કહ્યું, નાનપણથી મેં જેટલી અગિયારસ શ્રદ્ધાથી રાખી છે, એ બધાનું પુણ્ય હું આપને આપું છું. કથા કહે છે કે એ જ ક્ષણે એ ધ્રૂજતી નગરી સ્થિર થઈ ગઈ અને સદાને માટે ટકી ગઈ, અને બંને ત્યાં સાથે રહેવા લાગ્યાં.

કથા કહે છે કે રમા એકાદશીનું વ્રત મનનો ભાર ઉતારી દે છે અને તેને સાંભળનાર પણ પુણ્ય પામે છે. પણ તેનો સાર આ કથાની વચ્ચે છુપાયેલો છે. વ્રત શરીરથી નહીં, મનથી થાય છે. ભાવ વગર રાખેલો નિયમ ધ્રૂજતો રહે છે, અને શ્રદ્ધાથી રાખેલો એક દિવસ પણ બીજા કોઈનું જીવન સંભાળી લે છે. લક્ષ્મીનારાયણ સૌના ઘરમાં સ્થિરતા બનાવી રાખે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- દિવાળી નજીક હોવાથી આ દિવસે લક્ષ્મીનારાયણની સાથે પૂજા કરાય છે; પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર, કમળ અને ઋતુનાં ફળ અર્પણ કરો. તુલસીપત્ર અગિયારસના દિવસે ન તોડો, એક દિવસ પહેલાં તોડીને રાખી લો.
- સાંજે ઘરમાં અને તુલસીક્યારે ઘીનો દીવો કરો; ગુજરાતમાં ઘણાં ઘરોમાં આ દિવસથી જ દિવાળીના દીવા શરૂ થાય છે. દીવા અને અનાજનું દાન આ દિવસનું વિશેષ દાન મનાય છે.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો; અગિયારસે અનાજ અને ચોખા છોડી દેવાય છે અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે નિર્જળ વ્રત રખાય છે. કથા પોતે જ શીખવે છે કે વ્રત મનનું છે, એટલે બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- રાત્રે જાગીને ભગવાનનું નામ લો કે આ કથા સાંભળો, અને કોઈ જરૂરિયાતમંદને જમાડો.
- બીજા દિવસે બારસની સવારે નક્કી સમયમાં પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક સ્થાન અને દર વર્ષની તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
રમા એકાદશી 2026 ક્યારે છે?
રમા એકાદશી 2026 5 નવેમ્બર 2026, ગુરુવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
રમા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
આસો વદ અગિયારસને રમા એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
રમા એકાદશીની વ્રતકથા પરંપરામાં ભગવાન કૃષ્ણ યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે. વ્રતકથાના સંગ્રહોમાં તેને ઘણી વાર બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ સાથે જોડવામાં આવે છે, જ્યારે મોટા ભાગના સંગ્રહો ચોવીસ અગિયારસનું આ માહાત્મ્ય પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં મૂકે છે; એટલે બંને નામ પ્રચલિત છે. કેટલાક પ્રચલિત પાઠોમાં સાંભળનાર અર્જુન કહેવાયા છે અને નગરીનું નામ દેવપુર ઉપરાંત ક્યાંક થોડું જુદું મળે છે; અહીં સૌથી પ્રચલિત રૂપ આપ્યું છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 5 નવેમ્બર 2026
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 5 નવેમ્બર | 6:47 AM – 9:02 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| ઇન્દોર | 5 નવેમ્બર | 6:34 AM – 8:48 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| દિલ્હી | 5 નવેમ્બર | 6:36 AM – 8:48 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| મુંબઈ | 5 નવેમ્બર | 6:41 AM – 8:57 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| લખનૌ | 5 નવેમ્બર | 6:19 AM – 8:31 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| પટના | 5 નવેમ્બર | 6:00 AM – 8:13 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| જયપુર | 5 નવેમ્બર | 6:40 AM – 8:52 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| ભોપાલ | 5 નવેમ્બર | 6:28 AM – 8:42 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| પુણે | 5 નવેમ્બર | 6:36 AM – 8:53 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| કોલકાતા | 5 નવેમ્બર | 5:43 AM – 7:58 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| હૈદરાબાદ | 5 નવેમ્બર | 6:16 AM – 8:34 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| વારાણસી | 5 નવેમ્બર | 6:09 AM – 8:22 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| ચેન્નાઈ | 5 નવેમ્બર | 6:04 AM – 8:23 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| બેંગલુરુ | 5 નવેમ્બર | 6:15 AM – 8:34 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 5 નવેમ્બર | 6:12 AM – 8:33 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |
| ભુવનેશ્વર | 5 નવેમ્બર | 5:51 AM – 8:06 AM6 નવેમ્બર, શુક્રવાર |