યોગિની એકાદશી વ્રત કથા

યોગિની એકાદશી — ક્યારે છે
- 30 જૂન 2027, બુધવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
જેઠ વદ અગિયારસને યોગિની એકાદશી કહે છે. એ વર્ષની એ અગિયારસોમાંની છે જે દેવશયની એકાદશી અને ચાતુર્માસની બરાબર પહેલાં આવે છે, એટલે તેને સંયમની તૈયારીનો દિવસ પણ માનવામાં આવે છે. તેની કથા પોતાના કર્તવ્યમાં કરેલી બેદરકારી અને ત્યાર પછીના પસ્તાવાની કથા છે.
કથા
કથા પ્રમાણે અલકાપુરી નગરીમાં યક્ષોના રાજા કુબેરનું રાજ હતું. એ નગરી સોના-ચાંદીથી ઝળહળતી, પણ કુબેરની સૌથી મોટી નિષ્ઠા ભગવાન શિવની પૂજામાં હતી. તેઓ રોજ એક નક્કી સમયે પૂજા કરતા અને તેમાં તાજાં ફૂલ ચઢાવવાં એ તેમનો નિયમ હતો. આ કામ માટે હેમમાલી નામનો એક યક્ષ નિયુક્ત હતો, જે દરેક સવારે માનસરોવરથી ફૂલ ચૂંટીને લાવતો.

હેમમાલી પોતાની પત્ની સ્વરૂપવતી પર ખૂબ અનુરક્ત હતો. એક દિવસ તે ફૂલ તો તોડી લાવ્યો, પણ પાછા ફરતાં ઘરમાં જ રોકાઈ ગયો અને સમયનું ભાન ન રહ્યું. બીજી બાજુ અલકાપુરીમાં કુબેર પૂજાની થાળી સજાવીને રાહ જોતા રહ્યા. સમય વીતતો ગયો, ફૂલ ન આવ્યાં અને પૂજા અધૂરી અટકી રહી. કુબેરે સેવક મોકલીને તપાસ કરાવી અને તેમને સાચી વાતની ખબર પડી ગઈ.

હેમમાલીને બોલાવવામાં આવ્યો. કુબેરે કહ્યું, તેં મારું કામ નથી રોક્યું, તેં એ પૂજાનો સમય રોક્યો છે જેનું હું વર્ષોથી નિયમથી પાલન કરું છું. ક્રોધમાં તેમણે શાપ આપ્યો કે તારું શરીર રોગથી ઘેરાઈ જાય અને તું તારી પત્નીથી વિખૂટો પડી જાય. કથા કહે છે કે એ જ ક્ષણે હેમમાલી અલકાપુરીથી નીચે પૃથ્વી પર આવી પડ્યો અને તેનો દેહ રોગથી જર્જર થઈ ગયો.

હવે તેનું કોઈ ઠેકાણું નહોતું. ન અલકાપુરીનો વૈભવ, ન પત્નીનો સાથ, ન કોઈ ગામમાં જગ્યા, કારણ કે લોકો તેની પાસે આવતાં ખચકાતા. ભૂખ અને તરસમાં તે જંગલો અને પહાડોમાં ભટકતો રહ્યો. પણ કથા કહે છે કે આ બધા દુઃખમાં પણ તેણે ભગવાનનું નામ ન છોડ્યું અને પોતાની ભૂલનો દોષ ક્યારેય બીજા કોઈના માથે ન ઢોળ્યો.

ભટકતાં ભટકતાં તે હિમાલયની તળેટીમાં મહર્ષિ માર્કંડેયના આશ્રમ સુધી પહોંચી ગયો. મુનિએ તેને જોયો અને પાસે બોલાવ્યો. હેમમાલીએ હાથ જોડીને પોતાની આખી કથા કહી, પોતાની બેદરકારી પણ, અને પોતાનો શાપ પણ. માર્કંડેયે કહ્યું, તેં તારો દોષ છુપાવ્યો નહીં, એ જ તારા ભલાની શરૂઆત છે. જેઠ વદની યોગિની એકાદશીનું વ્રત શ્રદ્ધાથી કર અને ભગવાન વિષ્ણુનું સ્મરણ કર.

હેમમાલીએ વિધિથી વ્રત રાખ્યું, આખો દિવસ ભગવાનનું નામ લીધું અને રાતે જાગરણ કર્યું. કથા કહે છે કે આ વ્રતના પુણ્યથી તેનો રોગ શાંત થયો, તેનું રૂપ પાછું આવ્યું અને તે પોતાની પત્ની પાસે અલકાપુરી જઈ શક્યો, જ્યાં તેણે ફરી ક્યારેય પોતાના કામમાં ઢીલ ન કરી.

જૂની કથાઓ રોગને શાપ રૂપે કહે છે, પણ તેમનો સાચો ભાર એ વાત પર છે કે પોતાના કર્તવ્યથી મોં ફેરવવું પોતાના માટે જ દુઃખ બની જાય છે, અને સાચું સ્વીકારવાથી રસ્તો ખૂલે છે. પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે યોગિની એકાદશીનું વ્રત મનનો ભાર હળવો કરે છે. આ વ્રત કોઈ ઇલાજ કે ચમત્કારનું વચન નથી; તે સંયમ અને પસ્તાવાનો દિવસ છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌને સદ્બુદ્ધિ આપે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ દિવસે છોડ વાવવા અને પીપળા કે તુલસીની સેવા કરવી શુભ મનાય છે, કારણ કે કથાની શરૂઆત ફૂલોની સેવાથી જ થાય છે.
- આખો દિવસ ક્રોધ અને આળસથી દૂર રહો, અને રોજનાં કામ અને ફરજ સમયસર પૂરાં કરો; કથાનો સાર આ જ છે.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળ અર્પણ કરો, ઘીનો દીવો કરો, યોગિની એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો અને ચોખા, લસણ-ડુંગળીથી પરહેજ રાખો; અગિયારસે સ્નાન કરીને સંકલ્પ લો, આખો દિવસ અનાજ ન લો અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ, એટલે કે ફળ, દૂધ, સાબુદાણા કે રાજગરા જેવી ફરાળી વાનગી પર રહો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને શક્તિ પ્રમાણે અન્નદાન પછી પારણાં કરો. પારણાંનો સમય સ્થાન અને તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જુઓ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
યોગિની એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
યોગિની એકાદશી 2027 30 જૂન 2027, બુધવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
યોગિની એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
જેઠ વદ અગિયારસને યોગિની એકાદશી કહે છે.
સ્રોત
યોગિની એકાદશીની આ કથા બ્રહ્મવૈવર્ત પુરાણ સાથે જોડાય છે, જ્યાં શ્રીકૃષ્ણ તે યુધિષ્ઠિરને સંભળાવે છે; કેટલાક સંગ્રહો તેને પદ્મ પુરાણની એકાદશી-માહાત્મ્ય પરંપરામાં પણ મૂકે છે. અહીં તેનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 30 જૂન 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 30 જૂન | 5:57 AM – 8:40 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| ઇન્દોર | 30 જૂન | 5:45 AM – 8:27 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| દિલ્હી | 30 જૂન | 5:27 AM – 8:14 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| મુંબઈ | 30 જૂન | 6:04 AM – 8:43 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| લખનૌ | 30 જૂન | 5:16 AM – 8:01 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| પટના | 30 જૂન | 5:02 AM – 7:46 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| જયપુર | 30 જૂન | 5:36 AM – 8:22 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| ભોપાલ | 30 જૂન | 5:38 AM – 8:20 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| પુણે | 30 જૂન | 6:01 AM – 8:40 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| કોલકાતા | 30 જૂન | 4:55 AM – 7:37 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| હૈદરાબાદ | 30 જૂન | 5:45 AM – 8:23 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| વારાણસી | 30 જૂન | 5:11 AM – 7:55 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| ચેન્નાઈ | 30 જૂન | 5:46 AM – 8:21 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| બેંગલુરુ | 30 જૂન | 5:57 AM – 8:31 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 30 જૂન | 6:08 AM – 8:39 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |
| ભુવનેશ્વર | 30 જૂન | 5:10 AM – 7:50 AM1 જુલાઈ, ગુરુવાર |