વરૂથિની એકાદશી વ્રત કથા

વરૂથિની એકાદશી — ક્યારે છે
- 2 મે 2027, રવિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ચૈત્ર વદ અગિયારસ વરૂથિની એકાદશી કહેવાય છે. વરૂથનો અર્થ છે કવચ, એટલે નામનો ભાવ છે, રક્ષા કરનારી એકાદશી. કથા કહે છે કે આ વ્રત કરનાર પર સંકટમાં પણ ભગવાનની છાયા બની રહે છે. આ દિવસે દાનનું વિશેષ મહત્ત્વ મનાયું છે, અને બધાં દાનમાં વિદ્યાદાનને સૌથી મોટું કહેવાયું છે.
કથા
કથા પ્રમાણે પ્રાચીન કાળમાં નર્મદાના કાંઠે માંધાતા નામનો એક રાજા રાજ કરતો હતો. તે સત્ય બોલનારો, દાની અને પ્રજાનું ધ્યાન રાખનારો હતો. રાજકાજની સાથે સાથે તેનું મન તપસ્યામાં લાગેલું રહેતું, એટલે તે વચ્ચે વચ્ચે વનમાં જઈને એકાંતમાં બેસતો અને ભગવાન વિષ્ણુનું ધ્યાન ધરતો. એ સમયે તેનો નિયમ હતો કે કોઈ જીવ પર હાથ નહીં ઉપાડે.

એક દિવસ તે વનમાં ધ્યાનમાં બેઠો હતો ત્યાં એક જંગલી રીંછ આવી ચડ્યું. તેણે રાજાનો પગ પકડી લીધો અને તેને ઘસડવા લાગ્યું. રાજાની આંખો ખૂલી, પીડા અસહ્ય હતી, પણ તેણે ન ક્રોધ કર્યો કે ન રીંછ પર પ્રહાર કર્યો. તેણે આંખો મીંચીને ભગવાન વિષ્ણુને પોકાર્યા, પ્રભુ, મેં જે નિયમ લીધો છે તે નહીં તોડું, હવે આપ જ રક્ષા કરો.

કથા કહે છે કે એ જ ક્ષણે ભગવાન વિષ્ણુ પ્રગટ થયા અને તેમના ચક્રથી રીંછનો અંત આવ્યો. પણ ત્યાં સુધીમાં રાજાનો એક પગ જતો રહ્યો હતો. રાજા દુઃખી થઈને બેસી ગયો અને બોલ્યો, પ્રભુ, મેં કોઈનું અહિત નથી કર્યું, તો આ કેમ થયું? ભગવાને કહ્યું, તેનું કારણ શોધવામાં મન ન લગાવ; એટલું જો કે આટલી પીડામાં પણ તારો નિયમ તૂટ્યો નહીં, અને એ જ તારું કવચ બની રહ્યો.

પછી ભગવાને તેને માર્ગ બતાવ્યો, મથુરા જા, ત્યાં મારા વરાહ રૂપની પૂજા કર અને ચૈત્ર વદની વરૂથિની એકાદશીનું વ્રત શ્રદ્ધાથી કર. રાજાએ એમ જ કર્યું. તેણે વ્રત રાખ્યું, રાતે જાગરણ કર્યું, દાન કર્યું અને પૂરા મનથી ભગવાનનું નામ લીધું. કથા કહે છે કે આ વ્રતના બળથી તેના મનનો ભાર ઊતરી ગયો, અને ત્યાર પછી ઘણાં વર્ષ તે એ જ નિષ્ઠા અને એ જ ધર્મથી રાજ કરતો રહ્યો.

આ જ પ્રસંગમાં વ્રતગ્રંથો બીજા એક રાજા ધુંધુમારને પણ યાદ કરે છે, જે ઇક્ષ્વાકુ વંશનો હતો અને એક શાપના ભારથી દબાયેલો હતો. કથા કહે છે કે ભગવાન શિવની કૃપા અને આ વ્રતના પુણ્યથી તેનો ભાર ઊતર્યો. આ બંને પ્રસંગોને કારણે આ અગિયારસને રક્ષા અને ભાર ઊતરવાનો દિવસ માનવામાં આવે છે.

કથામાં દાનની એક સીડી પણ બતાવી છે. અન્નનું દાન મોટું છે, તલ અને સોનાનું દાન તેનાથી મોટું, ભૂમિનું દાન તેનાથી પણ મોટું, પણ સૌથી મોટું દાન વિદ્યાનું દાન કહેવાયું છે, કારણ કે જે કોઈને વાંચતાં-સમજતાં શીખવી દે છે, તે તેને જીવનભરનો સહારો આપી દે છે. આ જ કારણે આ અગિયારસે ભણતર-ગણતરમાં સહયોગ આપવો વિશેષ પુણ્ય મનાય છે.

ચૈત્ર-વૈશાખની ગરમીમાં આવતું આ વ્રત સંયમ પણ શીખવે છે. પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે આ દિવસે ક્રોધ, કડવાં વેણ અને કોઈનું અહિત કરવાથી બચવું એ વ્રતનું અડધું ફળ છે. કથા કોઈ ચમત્કારનું વચન આપતી નથી; તે એટલું કહે છે કે જે પોતાના નિયમ પર ટકી રહે છે, તેનું મન જ તેનું કવચ બની જાય છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌની રક્ષા કરે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- આ દિવસનું વિશેષ દાન પુસ્તકોનું છે: કોઈના ભણતરમાં મદદ કરવી, નોટબુક-ચોપડીઓ આપવી; સાથે અનાજ, પાણી, છત્રી અને વસ્ત્ર પણ અપાય છે.
- ભગવાન વિષ્ણુ અને તેમના વરાહ સ્વરૂપની પૂજા પીળાં ફૂલ, ચંદન, તુલસીપત્ર અને ફળથી કરો, કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- આ વ્રતમાં કાંસાના વાસણમાં ભોજન ન કરવાનો અને બીજાના ઘરે ભોજન ન કરવાનો નિયમ કહેવાયો છે; આખો દિવસ ક્રોધ, જૂઠ અને નિંદાથી પણ દૂર રહેવાય છે.
- દસમની સાંજે એક વાર સાત્ત્વિક ભોજન કરો; ચોખા, મસૂર, અડદ, ચણા, મધ અને પાલક જેવી વસ્તુઓ આ વ્રતમાં પરંપરાથી છોડવામાં આવે છે. અગિયારસે અનાજનો ત્યાગ કરીને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ કે દૂધ-ફળ પર રહો; ઉનાળાના દિવસો છે, એટલે તબિયતનું ધ્યાન રાખો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને શક્તિ પ્રમાણે દાન પછી પારણાં કરો, એટલે કે વ્રત છોડો. પારણાંનો સમય દરેક શહેર અને દરેક તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જોઈ લો.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
વરૂથિની એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
વરૂથિની એકાદશી 2027 2 મે 2027, રવિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
વરૂથિની એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
ચૈત્ર વદ અગિયારસ વરૂથિની એકાદશી કહેવાય છે.
સ્રોત
વરૂથિની એકાદશીની આ કથા ભવિષ્ય પુરાણ સાથે જોડાય છે, જ્યાં તે શ્રીકૃષ્ણ અને યુધિષ્ઠિરના સંવાદ રૂપે આવે છે; રાજા ધુંધુમારનો પ્રસંગ અને દાનની સીડી પણ આ જ માહાત્મ્યમાં આવે છે. અહીં તેનો સાર પોતાના શબ્દોમાં છે, અને વિગતો જુદા જુદા પાઠોમાં થોડી થોડી બદલાય છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 2 મે 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 2 મે | 6:06 AM – 8:42 AM3 મે, સોમવાર |
| ઇન્દોર | 2 મે | 5:53 AM – 8:29 AM3 મે, સોમવાર |
| દિલ્હી | 2 મે | 5:39 AM – 8:19 AM3 મે, સોમવાર |
| મુંબઈ | 2 મે | 6:09 AM – 8:44 AM3 મે, સોમવાર |
| લખનૌ | 2 મે | 5:27 AM – 8:05 AM3 મે, સોમવાર |
| પટના | 2 મે | 5:12 AM – 7:50 AM3 મે, સોમવાર |
| જયપુર | 2 મે | 5:47 AM – 8:26 AM3 મે, સોમવાર |
| ભોપાલ | 2 મે | 5:46 AM – 8:22 AM3 મે, સોમવાર |
| પુણે | 2 મે | 6:06 AM – 8:40 AM3 મે, સોમવાર |
| કોલકાતા | 2 મે | 5:03 AM – 7:39 AM3 મે, સોમવાર |
| હૈદરાબાદ | 2 મે | 5:49 AM – 8:23 AM3 મે, સોમવાર |
| વારાણસી | 2 મે | 5:21 AM – 7:59 AM3 મે, સોમવાર |
| ચેન્નાઈ | 2 મે | 5:47 AM – 8:19 AM3 મે, સોમવાર |
| બેંગલુરુ | 2 મે | 5:58 AM – 8:30 AM3 મે, સોમવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 2 મે | 6:06 AM – 8:35 AM3 મે, સોમવાર |
| ભુવનેશ્વર | 2 મે | 5:16 AM – 7:51 AM3 મે, સોમવાર |