કામદા એકાદશી વ્રત કથા

કામદા એકાદશી — ક્યારે છે
- 17 એપ્રિલ 2027, શનિવાર
આ દિવસ કેમ ઊજવાય છે?
ચૈત્ર સુદ અગિયારસ કામદા એકાદશી કહેવાય છે. એ નવા વર્ષ અને ચૈત્રી નવરાત્રિ પછી તરત આવે છે, એટલે વ્રત-પરંપરામાં તેને વર્ષની પહેલી અગિયારસ માનવામાં આવે છે. અગિયારસનું વ્રત-વર્ષ ચૈત્રથી ચૈત્ર સુધી ગણાય છે, જ્યારે વ્રત પ્રગટ થયાનો દિવસ કારતક વદ અગિયારસ મનાય છે; એટલે આ બંને ગણતરીઓ એકબીજા સાથે ટકરાતી નથી. કામદાનો અર્થ છે, મનની શુભ કામના પૂરી કરનારી. તેની કથા ખાસ છે, કારણ કે તેમાં પત્ની પોતાના વ્રતનું પુણ્ય પોતાના પતિને અર્પણ કરે છે.
કથા
કથા કહે છે કે પ્રાચીન કાળમાં એક સમૃદ્ધ નગર હતું, જેનો રાજા પુંડરીક હતો. તેનો દરબાર ગીત અને નૃત્યથી ભરેલો રહેતો. ત્યાં લલિત નામનો એક ગંધર્વ ગાતો અને તેની પત્ની લલિતા નૃત્ય કરતી. બંને એકબીજા પર એટલાં અનુરક્ત હતાં કે થોડી વારનું અંતર પણ તેમને ભારે લાગતું. નગરના લોકો કહેતા કે લલિતનો સ્વર અને લલિતાના પગ એક જ ધબકારે ચાલે છે.

એક દિવસ લલિતા કોઈ કારણસર દરબારમાં ન આવી શકી અને લલિત એકલો ગાવા બેઠો. ગાતાં ગાતાં તેનું મન પત્ની તરફ ચાલ્યું ગયું. સ્વર ડગમગ્યો, તાલ છૂટી ગયો અને શબ્દો બગડવા લાગ્યા. સભામાં બેઠેલા નાગરાજ કર્કોટકે આ પારખી લીધું અને રાજાને કહી દીધું કે આ ગાયક મનથી અહીં નથી, તેનું ધ્યાન બીજે છે. રાજા પુંડરીકને આ પોતાની સભા અને કલા, બંનેનું અપમાન લાગ્યું.

ક્રોધમાં રાજાએ શાપ આપી દીધો, તું મનુષ્યના વેશમાં રહેવાને લાયક નથી, રાક્ષસ થઈ જા. શાપ ઉચ્ચારતાં જ લલિતનું સુંદર ગંધર્વ રૂપ બદલાઈ ગયું. તેનું શરીર ભયાનક અને વિશાળ થઈ ગયું, મોંમાંથી જ્વાળા જેવો ગરમ શ્વાસ નીકળવા લાગ્યો, અને તેની સ્મૃતિ ધૂંધળી પડી ગઈ. તે નગર છોડીને જંગલોમાં ભટકવા લાગ્યો અને પોતાના જ રૂપથી ડરતો રહ્યો.

લલિતાએ પતિનો સાથ ન છોડ્યો. તે એ જ રાક્ષસ-દેહની પાછળ પાછળ વને વને ફરતી રહી, તેને ખાવા-પીવાનું યાદ કરાવતી રહી અને રડતી રહી કે આ શાપનો અંત કેવી રીતે આવે. ભટકતાં ભટકતાં તે વિંધ્ય પર્વત પર મહર્ષિ શૃંગીના આશ્રમ સુધી પહોંચી ગઈ. મુનિના ચરણોમાં બેસીને તેણે આખી કથા કહી અને પૂછ્યું, મુનિવર, મારા પતિને આ દેહમાંથી છુટકારો કેવી રીતે મળશે?

મહર્ષિ શૃંગીએ કહ્યું, દીકરી, કાલે ચૈત્ર સુદ અગિયારસ છે, જેને કામદા કહે છે. શ્રદ્ધાથી તેનું વ્રત કર, ભગવાન વિષ્ણુની પૂજા કર, અને બારસે આ વ્રતનું પુણ્ય તારા પતિના નામે અર્પણ કરી દે. લલિતાએ એમ જ કર્યું. તેણે નિરાહાર રહીને આખો દિવસ ભગવાનનું નામ લીધું, રાતે જાગરણ કર્યું અને બીજા દિવસે ભગવાન સામે હાથ જોડીને કહ્યું, મારા વ્રતનું બધું ફળ મારા પતિને મળે.

કથા કહે છે કે એ જ ક્ષણે લલિતનો રાક્ષસ-દેહ છૂટી ગયો અને તે પોતાના પહેલાંના ગંધર્વ રૂપમાં પાછો આવ્યો. બંનેએ ભગવાન વિષ્ણુને પ્રણામ કર્યા અને નગર પાછા ફરીને પોતાની કલા ફરી રાજા અને પ્રજાને સોંપી. કહેવાય છે કે રાજા પુંડરીકે પણ પોતાના ક્રોધનો પસ્તાવો કર્યો અને તેમને આદરથી બેસાડ્યાં.

આ કથાનો ભાવ એ છે કે ક્રોધમાં કહેલું એક વાક્ય કોઈનું આખું જીવન બદલી શકે છે, અને ધીરજથી કરેલું એક વ્રત તેને સંભાળી પણ શકે છે. પરંપરામાં માનવામાં આવે છે કે કામદા એકાદશીનું વ્રત પોતાના માટે નહીં, કોઈ પોતાના સ્વજન માટે પણ રાખી શકાય છે. ભગવાન વિષ્ણુ સૌના ઘરમાં પ્રેમ અને ધીરજ બનાવી રાખે.
કેવી રીતે ઊજવાય છે
- ઘણા પરિવારોમાં આ દિવસે કોઈ સ્વજનના આરોગ્ય કે કલ્યાણ માટે સંકલ્પ લઈને વ્રત રખાય છે, જેમ કથામાં લલિતાએ કર્યું હતું.
- ભગવાન વિષ્ણુને પીળું વસ્ત્ર, પીળાં ફૂલ, તુલસીપત્ર, ચંદન અને ફળ અર્પણ કરો, કામદા એકાદશીની કથા સાંભળો અને ઓમ નમો ભગવતે વાસુદેવાયનો જાપ કરો.
- દસમની સાંજે એક વાર હળવું સાત્ત્વિક ભોજન કરો અને ચોખા, લસણ-ડુંગળીથી પરહેજ રાખો; અગિયારસે સ્નાન કરીને સંકલ્પ લો, આખો દિવસ અનાજ ન લો અને શક્તિ પ્રમાણે ફરાળ, એટલે કે ફળ, દૂધ, સાબુદાણા કે રાજગરા જેવી ફરાળી વાનગી પર રહો. બીમાર, વડીલો, સગર્ભા બહેનો અને દવા લેતા લોકો વ્રત પોતાની તબિયત પ્રમાણે જ રાખે.
- સાંજે દીવો કરીને ભજન-કીર્તન કરો; કેટલાક લોકો રાત્રે જાગરણ પણ કરે છે.
- બારસની સવારે સ્નાન, પૂજા અને અન્નદાન પછી પારણાં કરો. પારણાંનો સમય સ્થાન અને તિથિ પ્રમાણે બદલાય છે, એટલે પોતાના સ્થાનનું પંચાંગ જુઓ.
વારંવાર પૂછાતા પ્રશ્નો
કામદા એકાદશી 2027 ક્યારે છે?
કામદા એકાદશી 2027 17 એપ્રિલ 2027, શનિવાર ના રોજ છે. તારીખો દિલ્હીના હિન્દુ પંચાંગ મુજબ છે; અન્ય શહેરોમાં એક દિવસનો ફરક હોઈ શકે.
કામદા એકાદશી શા માટે ઉજવાય છે?
ચૈત્ર સુદ અગિયારસ કામદા એકાદશી કહેવાય છે.
સ્રોત
કામદા એકાદશીનો મહિમા પરંપરામાં વરાહ પુરાણ સાથે જોડવામાં આવે છે; લલિત અને લલિતાની આ કથા વ્રતકથાના સંગ્રહોમાં આ જ રૂપમાં પ્રચલિત છે. નગરનું નામ કેટલાક પાઠોમાં ભોગીપુર અને કેટલાકમાં રત્નપુર મળે છે, એટલે અહીં તેનું નામ આપ્યા વગર કથા કહી છે.
શહેર પ્રમાણે સમય — 17 એપ્રિલ 2027
| શહેર | તારીખ | પારણાનો સમય |
|---|---|---|
| અમદાવાદ | 17 એપ્રિલ | 6:17 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| ઇન્દોર | 17 એપ્રિલ | 6:04 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| દિલ્હી | 17 એપ્રિલ | 5:53 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| મુંબઈ | 17 એપ્રિલ | 6:19 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| લખનૌ | 17 એપ્રિલ | 5:40 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| પટના | 17 એપ્રિલ | 5:24 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| જયપુર | 17 એપ્રિલ | 6:00 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| ભોપાલ | 17 એપ્રિલ | 5:57 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| પુણે | 17 એપ્રિલ | 6:16 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| કોલકાતા | 17 એપ્રિલ | 5:14 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| હૈદરાબાદ | 17 એપ્રિલ | 5:58 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| વારાણસી | 17 એપ્રિલ | 5:33 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| ચેન્નાઈ | 17 એપ્રિલ | 5:55 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| બેંગલુરુ | 17 એપ્રિલ | 6:06 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| તિરુવનંતપુરમ | 17 એપ્રિલ | 6:12 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |
| ભુવનેશ્વર | 17 એપ્રિલ | 5:26 AM – 7:43 AM18 એપ્રિલ, રવિવાર |