कामदा एकादशी व्रत कथा

कामदा एकादशी — कधी आहे
- 17 एप्रिल 2027, शनिवार
हा दिवस का साजरा करतात?
चैत्र शुक्ल पक्षातील एकादशीला कामदा एकादशी म्हणतात. ही नववर्ष आणि चैत्र नवरात्राच्या लगेच नंतर येते, म्हणून व्रतपरंपरेत ही वर्षातली पहिली एकादशी मानली जाते. एकादशीचे व्रतवर्ष चैत्रापासून चैत्रापर्यंत मोजले जाते, तर व्रत प्रकट झाल्याचा दिवस मार्गशीर्ष कृष्ण एकादशी मानला जातो; म्हणून या दोन गणना एकमेकींशी भिडत नाहीत. कामदा म्हणजे मनातली शुभ इच्छा पूर्ण करणारी. हिची कथा खास आहे, कारण इथे पत्नी आपल्या व्रताचे पुण्य आपल्या पतीला अर्पण करते.
कथा
कथा सांगते की प्राचीन काळी एक समृद्ध नगर होते, त्याचा राजा पुंडरीक होता. त्याचा दरबार गाणे आणि नृत्याने भरलेला असे. तिथे ललित नावाचा एक गंधर्व गात असे आणि त्याची पत्नी ललिता नृत्य करत असे. दोघे एकमेकांवर इतके अनुरक्त होते की थोड्या वेळाचा दुरावाही त्यांना जड वाटे. नगरातले लोक म्हणत की ललिताचा स्वर आणि ललितेची पावले एकाच ठोक्यावर चालतात.

एक दिवस ललिता काही कारणाने दरबारात येऊ शकली नाही आणि ललित एकटाच गायला बसला. गाता गाता त्याचे मन पत्नीकडे गेले. स्वर डळमळला, ताल सुटला आणि शब्द बिघडू लागले. सभेत बसलेल्या नागराज कर्कोटकाने हे हेरले आणि राजाला सांगितले की हा गायक मनाने इथे नाही, त्याचे लक्ष कुठे तरी दुसरीकडे आहे. राजा पुंडरीकाला हा आपल्या सभेचा आणि कलेचा, दोन्हींचा अपमान वाटला.

रागाच्या भरात राजाने शाप दिला, तू माणसाच्या वेशात राहण्यास योग्य नाहीस, राक्षस हो. शाप उच्चारताच ललिताचे सुंदर गंधर्वरूप बदलले. त्याचे शरीर भयानक आणि विशाल झाले, तोंडातून ज्वाळेसारखा गरम श्वास निघू लागला, आणि त्याची स्मृती धूसर झाली. तो नगर सोडून जंगलांत भटकू लागला आणि स्वतःच्याच रूपाला भीत राहिला.

ललितेने पतीची साथ सोडली नाही. ती त्याच राक्षसदेहाच्या मागोमाग वनोवनी फिरत राहिली, त्याला खाण्यापिण्याची आठवण करून देत राहिली आणि या शापाचा अंत कसा होईल म्हणून रडत राहिली. भटकत भटकत ती विंध्य पर्वतावर महर्षी शृंगींच्या आश्रमात पोहोचली. मुनींच्या पायांशी बसून तिने सारी कथा सांगितली आणि विचारले, मुनिवर, माझ्या पतीची या देहातून सुटका कशी होईल?

महर्षी शृंगी म्हणाले, मुली, उद्या चैत्र शुक्ल पक्षातील एकादशी आहे, जिला कामदा म्हणतात. श्रद्धेने हिचे व्रत कर, भगवान विष्णूंची पूजा कर, आणि द्वादशीला या व्रताचे पुण्य आपल्या पतीच्या नावे अर्पण कर. ललितेने तसेच केले. तिने निराहार राहून दिवसभर भगवंतांचे नाव घेतले, रात्री जागरण केले आणि दुसऱ्या दिवशी भगवंतांसमोर हात जोडून म्हटले, माझ्या व्रताचे सारे फळ माझ्या पतीला मिळो.

कथा सांगते की त्याच क्षणी ललिताचा राक्षसदेह गळून पडला आणि तो आपल्या पूर्वीच्या गंधर्वरूपात परतला. दोघांनी भगवान विष्णूंना प्रणाम केला आणि नगरात परतून आपली कला पुन्हा राजा आणि प्रजेला अर्पण केली. असे म्हणतात की राजा पुंडरीकालाही आपल्या रागाचा पश्चात्ताप झाला आणि त्याने त्यांना आदराने बसवले.

या कथेचा भाव असा की रागात बोललेले एक वाक्य कुणाचे अख्खे आयुष्य बदलू शकते, आणि धीराने केलेले एक व्रत ते सावरूही शकते. परंपरेत असे मानले जाते की कामदा एकादशीचे व्रत स्वतःसाठी नाही, आपल्या कुणासाठीही करता येते. भगवान विष्णू सर्वांच्या घरात प्रेम आणि धीर टिकवून ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- अनेक कुटुंबांत या दिवशी आपल्या कुणाच्या तरी आरोग्यासाठी किंवा कल्याणासाठी संकल्प करून व्रत केले जाते, जसे कथेत ललितेने केले.
- भगवान विष्णूंना पिवळे वस्त्र, पिवळी फुले, तुळशीपत्र, चंदन आणि फळे अर्पण करावीत, कामदा एकादशीची कथा ऐकावी आणि ओम नमो भगवते वासुदेवाय या मंत्राचा जप करावा.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच हलके सात्त्विक जेवण करावे आणि भात, लसूण-कांदा टाळावा. एकादशीला स्नान करून संकल्प करावा, दिवसभर अन्न सोडावे आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा दूध-फळांवर राहावे; महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- संध्याकाळी दिवा लावून भजन-कीर्तन करावे; काही जण रात्री जागरणही करतात.
- द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि यथाशक्ती अन्नदान करून पारणे करावे, म्हणजे उपवास सोडावा. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
कामदा एकादशी 2027 केव्हा आहे?
कामदा एकादशी 2027 17 एप्रिल 2027, शनिवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
कामदा एकादशी का साजरा केला जातो?
चैत्र शुक्ल पक्षातील एकादशीला कामदा एकादशी म्हणतात.
स्रोत
परंपरेत कामदा एकादशीचा महिमा वराह पुराणाशी जोडला जातो; ललित आणि ललिता यांची ही कथा व्रतकथा संकलनांत याच रूपात प्रचलित आहे. नगराचे नाव काही पाठांत भोगीपूर तर काहींत रत्नपूर येते, म्हणून येथे ते नाव न घेता सांगितले आहे.
शहरानुसार वेळ — 17 एप्रिल 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 17 एप्रिल | 6:19 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| इंदौर | 17 एप्रिल | 6:04 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| दिल्ली | 17 एप्रिल | 5:53 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| लखनऊ | 17 एप्रिल | 5:40 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| पटना | 17 एप्रिल | 5:24 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| जयपुर | 17 एप्रिल | 6:00 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| भोपाल | 17 एप्रिल | 5:57 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| पुणे | 17 एप्रिल | 6:16 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| अहमदाबाद | 17 एप्रिल | 6:17 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| कोलकाता | 17 एप्रिल | 5:14 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| हैदराबाद | 17 एप्रिल | 5:58 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| बनारस | 17 एप्रिल | 5:33 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| चेन्नई | 17 एप्रिल | 5:55 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| बेंगलुरु | 17 एप्रिल | 6:06 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| तिरुवनंतपुरम | 17 एप्रिल | 6:12 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |
| भुवनेश्वर | 17 एप्रिल | 5:26 AM – 7:43 AM18 एप्रिल, रविवार |