पाशांकुशा एकादशी व्रत कथा

पाशांकुशा एकादशी — कधी आहे
- 22 ऑक्टोबर 2026, गुरुवार
- 11 ऑक्टोबर 2027, सोमवार
हा दिवस का साजरा करतात?
आश्विन शुक्ल पक्षातील एकादशीला पापांकुशा एकादशी म्हणतात; मराठी पंचांगांत ती पाशांकुशा एकादशी म्हणून ओळखली जाते. अंकुश म्हणजे तो छोटासा आकडा ज्याने माहूत आपल्या मोठ्या हत्तीला सांभाळतो, आणि या नावाचा भाव हाच आहे की एका दिवसाचा संयम मनात धावणाऱ्या पापांवर अंकुश लावतो. ही एकादशी नवरात्र आणि दसऱ्याच्या लगेच नंतर येते. कथा सांगते की या दिवशी भगवान विष्णूंना नमन करणाऱ्याचे आयुष्यभराचे ओझे हलके होते.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. ते म्हणाले, आश्विनाच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचे नाव पापांकुशा आहे. जसा माहुताचा अंकुश मदमस्त हत्तीला थांबवतो, तसेच हे व्रत मनाच्या बिघडलेल्या स्वभावाला थांबवते. आणि ऐक, भगवंतांपुढे वाकून प्रणाम करणारा, आयुष्याच्या शेवटी वाकला तरी, रिकाम्या हाताने जात नाही. यासाठी त्यांनी एका शिकाऱ्याची कथा सांगितली.

विंध्य पर्वताच्या जंगलांत क्रोधन नावाचा एक शिकारी राहत होता. एका सकाळी तो गावच्या बाजारात कातडी विकायला आला. ज्या कुंभाराच्या समोर तो जाऊन उभा राहिला, त्याने किंमत विचारल्याविना जे मागितले ते दिले आणि दार लावून घेतले. परतताना क्रोधनाने एका गाड्यावरून मूठभर गूळ उचलला; गाडीवाल्याने पाहिले, आणि पाहून तोंड फिरवले. कुणी त्याला चोर म्हटले नाही, कारण म्हणण्याची हिंमत कुणात नव्हती. हेच त्याचे सारे आयुष्य होते, जे हवे ते उचलले आणि अडवणारा कोणी नाही. केस पांढरे झाले, स्वभाव तसाच राहिला.

एक दिवस आयुष्याची संध्याकाळ त्याच्या दारात येऊन उभी राहिली. यमराजांचा दूत येऊन म्हणाला, क्रोधना, तुझा काळ संपला आहे, उद्या आम्ही तुला न्यायला येऊ. एवढे सांगून तो गेला. आयुष्यात पहिल्यांदा क्रोधनाचे हात थरथरले. त्याने आपल्या गेलेल्या वर्षांकडे पाहिले आणि त्यात असे काहीच सापडले नाही जे तो सोबत नेऊ शकेल. तो रडत पळाला, आणि पळत पळत एका आश्रमात पोहोचला.

तो महर्षी अंगिरांचा आश्रम होता. क्रोधन त्यांच्या पायांवर कोसळला आणि म्हणाला, मुनिवर, काही उपाय असेल तर सांगा, माझ्याकडे एकच दिवस आहे. महर्षींनी त्याला उठवले आणि म्हटले, उपाय सांगणे सोपे आहे, पण फक्त माझ्या सांगण्याने तो चालणार नाही. आज आश्विन शुक्लातील एकादशी आहे, हिला पापांकुशा म्हणतात. आज अन्न सोड, भगवान विष्णूंची तुळशीने पूजा कर, आणि रात्रभर जागा राहा. पण एक गोष्ट माझी नाही, तुझी असेल, क्षमा मी तुझ्यासाठी मागणार नाही. तू आपल्या तोंडाने, एकेका कृत्याचे नाव घेऊन मागशील. अंकुश माझ्या हातात राहिला तर हत्ती तुझाच बिघडेल.

क्रोधनासाठी हीच सर्वात कठीण गोष्ट होती. त्याने स्नान केले, उपवास केला, तुळशीची पाने अर्पण केली आणि दिवा लावला; हे सगळे सोपे होते. कठीण ती रात्र होती, जिच्यात त्याला आपली कृत्ये मोजायची होती. तो दिव्यासमोर बसून राहिला आणि एकेक गोष्ट आपल्या तोंडाने सांगत गेला, ज्यांची नावे आठवत होती त्यांची नावे घेऊन. कित्येकदा आवाज थांबला. पहाटेपर्यंत त्याच्याकडे लपवण्यासारखे काही उरले नव्हते. कथा सांगते की त्या एका रात्रीनंतर अंतकाळी त्याला भीती नाही, शांती मिळाली, आणि तो भगवंतांच्या लोकी गेला.

कथा सांगते की या व्रताचे पुण्य मोठमोठ्या यज्ञांपेक्षाही अधिक आहे आणि त्याचे फळ कुळाच्या कित्येक पिढ्यांपर्यंत पोहोचते. पण याचे सार एवढेच की कोणीही इतका बिघडलेला नाही की परत फिरू शकणार नाही, आणि परत फिरण्याची सर्वात चांगली वेळ आज आहे. आपल्या मनाच्या हत्तीवरचा अंकुश आपल्या हातात ठेवा; तो दुसऱ्याच्या हातात राहूही शकत नाही. भगवान विष्णू सर्वांना हा विवेक देवोत.
कसा साजरा करतात
- या दिवशी राग, कटू बोलणे आणि कुणाला दुखावणे विशेषतः टाळण्याची परंपरा आहे; नावाचा अर्थच अंकुश आहे, आणि कथेचे सारही हेच आहे.
- रात्री जागरण करून भगवंतांचे नाव घ्यावे किंवा ही कथा ऐकावी.
- भगवान विष्णूंना स्नान घालून पिवळी फुले, तुळशीपत्र, पंचामृत आणि हंगामी फळे अर्पण करावीत; तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न आणि भात घेतला जात नाही, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- आपल्या शक्तीनुसार अन्न, वस्त्र आणि पाणी यांचे दान करावे, एखाद्या गरजूला जेवू घालावे, आणि द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पाशांकुशा एकादशी 2026 केव्हा आहे?
पाशांकुशा एकादशी 2026 22 ऑक्टोबर 2026, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पाशांकुशा एकादशी का साजरा केला जातो?
आश्विन शुक्ल पक्षातील एकादशीला पापांकुशा एकादशी म्हणतात; मराठी पंचांगांत ती पाशांकुशा एकादशी म्हणून ओळखली जाते.
स्रोत
पापांकुशा एकादशीचे माहात्म्य पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत येते, जिथे भगवान श्रीकृष्ण ते युधिष्ठिराला सांगतात. शिकारी क्रोधन आणि महर्षी अंगिरा यांची ही कथा व्रतकथा परंपरेतील सर्वाधिक प्रचलित रूप आहे; नाव काही पाठांत क्रोधन तर काहींत क्रोधना असे आढळते.
शहरानुसार वेळ — 22 ऑक्टोबर 2026
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 22 ऑक्टोबर | 6:35 AM – 8:54 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| इंदौर | 22 ऑक्टोबर | 6:26 AM – 8:44 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| दिल्ली | 22 ऑक्टोबर | 6:27 AM – 8:42 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| लखनऊ | 22 ऑक्टोबर | 6:10 AM – 8:26 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| पटना | 22 ऑक्टोबर | 5:52 AM – 8:09 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| जयपुर | 22 ऑक्टोबर | 6:31 AM – 8:47 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| भोपाल | 22 ऑक्टोबर | 6:21 AM – 8:38 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| पुणे | 22 ऑक्टोबर | 6:31 AM – 8:50 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| अहमदाबाद | 22 ऑक्टोबर | 6:40 AM – 8:57 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| कोलकाता | 22 ऑक्टोबर | 5:36 AM – 7:54 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| हैदराबाद | 22 ऑक्टोबर | 6:11 AM – 8:31 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| बनारस | 22 ऑक्टोबर | 6:00 AM – 8:17 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| चेन्नई | 22 ऑक्टोबर | 6:00 AM – 8:21 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| बेंगलुरु | 22 ऑक्टोबर | 6:11 AM – 8:32 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| तिरुवनंतपुरम | 22 ऑक्टोबर | 6:10 AM – 8:33 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |
| भुवनेश्वर | 22 ऑक्टोबर | 5:44 AM – 8:03 AM23 ऑक्टोबर, शुक्रवार |