अजा एकादशी व्रत कथा

अजा एकादशी — कधी आहे
- 28 ऑगस्ट 2027, शनिवार
हा दिवस का साजरा करतात?
भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार श्रावण कृष्ण एकादशीला) अजा एकादशी म्हणतात. अज हे भगवान विष्णूंचे एक नाव आहे, ज्याचा अर्थ आहे जो कधी जन्म घेत नाही. या दिवसाची कथा सत्यवादी राजा हरिश्चंद्रांची आहे, ज्यांनी सगळे गमावूनही आपले वचन सोडले नाही. कथा सांगते की हे व्रत खूप जड पश्चात्तापाचे ओझेही हलके करते.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. अयोध्येत राजा हरिश्चंद्र राज्य करत होते. ते वीर होते, उदार होते, पण सर्वांत अधिक सत्यवादी होते. म्हणतात, त्यांच्या मुखातून निघालेला शब्द कधी परत फिरला नाही. एक दिवस त्यांच्या या सत्याची अशी कसोटी लागली, जशी कुणाचीही लागली नव्हती. एका व्रतामुळे त्यांना आपले सारे राज्य एका ऋषीला देऊन टाकावे लागले. काही पाठांत म्हटले जाते की ते वचन त्यांनी स्वप्नात दिले होते, आणि जागे झाल्यावरही पाळले.

राज्य गेले, पण दक्षिणेचा काही भाग बाकी राहिला. वचन पूर्ण करण्यासाठी हरिश्चंद्रांनी आपली पत्नी शैव्या आणि छोटा मुलगा रोहिताश्व यांनाही कुणाच्या हाती सोपवले, आणि मग स्वतःला विकले. शेवटी काशीच्या स्मशानाच्या रखवालदाराकडे ते नोकर बनले. जे कालपर्यंत सिंहासनावर बसत होते, ते आता दहनसंस्काराचे शुल्क घेण्यासाठी उभे राहत होते, फाटक्या वस्त्रांत, राखेने भरलेल्या हातांनी.

मग तो दिवस आला, ज्याचा विचार करून आजही मन भरून येते. एक स्त्री आपल्या मृत मुलाला घेऊन स्मशानात पोहोचली. जवळ आल्यावर हरिश्चंद्रांनी पाहिले, ती त्यांचीच पत्नी शैव्या होती आणि तो बालक त्यांचा रोहिताश्व. तिच्याकडे देण्यासाठी काही नव्हते. हरिश्चंद्रांचे हृदय फाटत होते, पण त्यांनी आपल्या मालकाचा नियम मोडला नाही आणि म्हटले, नियम सर्वांसाठी एक आहे. दोघे तिथेच बसून रडत राहिले.

त्याच वेळी मुनी गौतम तिथून निघाले. त्यांनी राजाची अवस्था पाहिली आणि सगळे जाणले. ते म्हणाले, हरिश्चंद्र, तुझे सत्य अटळ आहे, पण तुझे मन ओझ्याने दबले आहे. आज भाद्रपदाच्या कृष्ण पक्षातील एकादशी आहे, हिला अजा म्हणतात. आज अन्न सोड, भगवान विष्णूंची पूजा कर, आणि रात्रभर जागून त्यांचे नाव घे. हे व्रत तुझे ओझे उतरवेल.

राजाने त्याच स्मशानात, राख आणि धुराच्या मधे, पूर्ण मनाने व्रत केले आणि रात्रभर भगवंतांचे नाव घेत राहिले. कथा सांगते की पहाट होताच आकाशात दुंदुभी वाजल्या आणि फुले बरसू लागली. रोहिताश्व उठून बसला, शैव्या राणीच्या वस्त्रांत समोर उभ्या होत्या, आणि ज्या ऋषींना राज्य दिले होते, त्यांनी स्वतः हरिश्चंद्रांना त्यांचे राज्य परत दिले.

कथा सांगते की जो श्रद्धेने अजा एकादशीचे व्रत करतो आणि रात्री जागून भगवंतांचे नाव घेतो, त्याच्या मनावरचे ओझे उतरते, आणि जो ही कथा ऐकतो त्यालाही मोठे पुण्य मिळते. याचे सार असे की हरिश्चंद्रांनी सगळे गमावले, पण आपले सत्य गमावले नाही, आणि शेवटी सत्यानेच त्यांना सगळे परत दिले. भगवान विष्णू सर्वांना एवढे बळ देवोत की खरे बोलणे महागात पडले तरी ते सुटू नये.
कसा साजरा करतात
- रात्रीचे जागरण ही या व्रताची ओळख आहे, कारण कथेत हरिश्चंद्रांनी रात्रभर जागून भगवंतांचे नाव घेतले होते; भगवंतांचे नाव घ्यावे किंवा ही कथा ऐकावी.
- आपल्या शक्तीनुसार अन्न, वस्त्र आणि पाणी यांचे दान करावे, आणि एखाद्या गरजूला जेवू घालावे.
- भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, तुळशीपत्र, पंचामृत आणि हंगामी फळे अर्पण करावीत; तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच हलके सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न आणि भात घेतला जात नाही, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
अजा एकादशी 2027 केव्हा आहे?
अजा एकादशी 2027 28 ऑगस्ट 2027, शनिवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
अजा एकादशी का साजरा केला जातो?
भाद्रपद महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला (मराठी पंचांगानुसार श्रावण कृष्ण एकादशीला) अजा एकादशी म्हणतात.
स्रोत
अजा एकादशीच्या व्रतकथा परंपरेत भगवान श्रीकृष्ण ही कथा युधिष्ठिराला सांगतात. व्रतकथा संकलने तिला बहुधा ब्रह्मवैवर्त पुराणाशी जोडतात, तर बहुतेक संग्रह चोवीस एकादशींचे हे माहात्म्य पद्मपुराणाच्या एकादशी-माहात्म्य परंपरेत ठेवतात; म्हणून दोन्ही नावे प्रचलित आहेत. राजा हरिश्चंद्रांची संपूर्ण कथा मार्कंडेय पुराणात आणि देवीभागवतात विस्ताराने येते; तिचे तपशील वेगवेगळ्या पाठांत थोडे वेगळे आहेत.
शहरानुसार वेळ — 28 ऑगस्ट 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 28 ऑगस्ट | 6:23 AM – 8:53 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| इंदौर | 28 ऑगस्ट | 6:08 AM – 8:40 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| दिल्ली | 28 ऑगस्ट | 5:57 AM – 8:31 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| लखनऊ | 28 ऑगस्ट | 5:44 AM – 8:17 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| पटना | 28 ऑगस्ट | 5:28 AM – 8:01 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| जयपुर | 28 ऑगस्ट | 6:05 AM – 8:38 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| भोपाल | 28 ऑगस्ट | 6:01 AM – 8:33 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| पुणे | 28 ऑगस्ट | 6:19 AM – 8:50 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| अहमदाबाद | 28 ऑगस्ट | 6:21 AM – 8:53 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| कोलकाता | 28 ऑगस्ट | 5:18 AM – 7:50 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| हैदराबाद | 28 ऑगस्ट | 6:01 AM – 8:32 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| बनारस | 28 ऑगस्ट | 5:37 AM – 8:10 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| चेन्नई | 28 ऑगस्ट | 5:57 AM – 8:26 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| बेंगलुरु | 28 ऑगस्ट | 6:08 AM – 8:37 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| तिरुवनंतपुरम | 28 ऑगस्ट | 6:14 AM – 8:42 AM29 ऑगस्ट, रविवार |
| भुवनेश्वर | 28 ऑगस्ट | 5:30 AM – 8:01 AM29 ऑगस्ट, रविवार |