पुत्रदा एकादशी व्रत कथा
पुत्रदा एकादशी (पवित्रा एकादशी)

पुत्रदा एकादशी — कधी आहे
- 12 ऑगस्ट 2027, गुरुवार
हा दिवस का साजरा करतात?
श्रावण शुक्ल पक्षातील एकादशीला पुत्रदा एकादशी म्हणतात. अनेक ठिकाणी हिला पवित्रा किंवा पवित्रोपना एकादशी असेही म्हणतात, कारण या दिवशी मंदिरांत भगवंतांना पवित्र, म्हणजे सुताचे बनवलेले पवित्रक अर्पण केले जाते. कथा सांगते की हे व्रत संतानाच्या इच्छेने केले जाते, आणि ते मनावर पडलेले जुने ओझेही हलके करते. यावरूनच हिचे नाव पुत्रदा पडले.
कथा
श्रीकृष्णांनी युधिष्ठिराला ही कथा सांगितली. नर्मदेच्या काठी माहिष्मती नावाची एक नगरी होती, आणि तिच्या राजाचे नाव महीजित होते. तो न्यायप्रिय होता, दानी होता, आणि प्रजा त्याला पित्यासारखे मानत असे. पण त्याच्या घरात संतान नव्हते. म्हातारपण जवळ येत असलेले पाहून तो म्हणू लागला, माझा कोश भरलेला आहे, पण जणू रिकाम्या घरात दिवा जळतो आहे. या राज्याचा दिवा माझ्यानंतर कोण सांभाळेल.

एक दिवस त्याने सभा बोलावली आणि आपली वेदना सर्वांसमोर मांडली. मंत्री आणि नगरातले वडीलधारे म्हणाले, महाराज, राजाचे दुःख प्रजेचे दुःख आहे. तुम्ही चिंता सोडा, आम्ही वनात जाऊन मुनींना विचारू. काही लोक निघाले आणि घनदाट जंगलात खूप दूरवर चालत गेले, जिथे नदीकाठी ऋषी लोमशांचा आश्रम होता. लोमश ऋषी खूप प्राचीन आणि खूप शांत मुनी मानले जातात.

त्यांनी सर्वांचे म्हणणे लक्षपूर्वक ऐकले, थोडा वेळ डोळे मिटून ठेवले, आणि मग म्हणाले, तुमचा राजा या जन्मात भला आहे, म्हणून राजा झाला. पण एक गोष्ट मागच्या जन्मातून सोबत आली आहे. मागच्या जन्मात तो एक व्यापारी होता. एकदा ज्येष्ठाच्या रणरणत्या दुपारी, तहानेने व्याकूळ होऊन, तो एका छोट्या तळ्यावर पोहोचला. तिथे एक गाय आणि तिचे वासरू पाणी पीत होते. त्याने त्यांना हाकलून दूर केले आणि आधी स्वतः पाणी प्याला.

मुनी म्हणाले, त्याच्या दानाचे आणि सत्याचे फळ त्याला राजपद देऊन मिळाले, पण तहानलेल्यांना हाकलण्याचा तो एक क्षण अजून फेडला गेलेला नाही; त्या घराचा एक हिशेब अर्धवट राहिला आहे, आणि जे अर्धवट आहे ते पूर्ण करणे तुम्हा सर्वांच्या हातात आहे. आता उपाय ऐका. श्रावण शुक्ल पक्षातील एकादशी येत आहे, तिला पुत्रदा म्हणतात. तुम्ही सर्व पूर्ण नियमाने तिचे व्रत करा, रात्रभर भगवान विष्णूंचे नाव घ्या, आणि द्वादशीच्या दिवशी त्या व्रताचे पुण्य आपल्या राजाला अर्पण करा.

नगरात परतून सर्वांनी तसेच केले. राजा आणि राणीनेही व्रत केले. त्या दिवशी माहिष्मतीत कोणत्याही घरात चूल पेटली नाही. रात्रभर दिवे जळत राहिले आणि भगवंतांचे नाव दुमदुमत राहिले. द्वादशीच्या सकाळी पारणे करून प्रजेने हात जोडून आपल्या व्रताचे पुण्य राजाला दिले. काही काळाने राणीने एका तेजस्वी पुत्राला जन्म दिला, जो पुढे त्याच राज्याचा योग्य वारस बनला.

कथा सांगते की यावरूनच या एकादशीचे नाव पुत्रदा पडले, आणि जो संतानाच्या इच्छेने हे व्रत करतो त्याला पुण्य आणि संतोष मिळतो. पण कथा याहून मोठी एक गोष्टही सांगते. एका तहानलेल्या पशूला पाण्यापासून हाकलणे ही छोटी गोष्ट नव्हती, आणि प्रजेचे खरे प्रेम राजाचे भाग्यही बदलू शकते. कथा कुणाच्या घरी संतान नसणे हा त्याच्या कर्माचा दंड म्हणत नाही; ती एवढेच सांगते की जिथे प्रेमाने मागितले जाते, तिथे मनाचे ओझे हलके होते. भगवान विष्णू सर्वांच्या घरात प्रेम टिकवून ठेवोत.
कसा साजरा करतात
- या दिवशी मंदिरांत भगवंतांना सुताचे पवित्रक अर्पण केले जाते, म्हणून हिला पवित्रा एकादशी असेही म्हणतात; घरी पिवळे वस्त्र किंवा जानवे अर्पण करण्याचीही परंपरा आहे.
- भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, तुळशीपत्र, नारळ आणि हंगामी फळे वाहावीत; तुळस आदल्या दिवशीच तोडून ठेवावी.
- दशमीच्या संध्याकाळी एकदाच सात्त्विक जेवण करावे आणि त्याच रात्री संकल्प घ्यावा; एकादशीला अन्न आणि भात सोडला जातो, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- रात्री जागरण करून भगवंतांचे नाव घ्यावे किंवा ही कथा ऐकावी, आणि आपल्या शक्तीनुसार अन्न, पाणी आणि वस्त्र यांचे दान करावे.
- दुसऱ्या दिवशी द्वादशीला सकाळी ठरलेल्या वेळेत पारणे करावे. पारण्याची वेळ ठिकाण आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार बदलते, म्हणून आपल्या गावाचे पंचांग पाहावे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
पुत्रदा एकादशी 2027 केव्हा आहे?
पुत्रदा एकादशी 2027 12 ऑगस्ट 2027, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
पुत्रदा एकादशी का साजरा केला जातो?
श्रावण शुक्ल पक्षातील एकादशीला पुत्रदा एकादशी म्हणतात.
स्रोत
ही व्रतकथा परंपरेत प्रचलित आहे आणि ती भविष्योत्तर पुराणाशी जोडली जाते; प्रचलित पाठांत सांगणारे भगवान श्रीकृष्ण आहेत, आणि ऐकणारे कुठे युधिष्ठिर तर कुठे अर्जुन सांगितले जातात. ऋषींचे नाव काही पाठांत लोमश तर काहींत लोमेश असे आढळते.
शहरानुसार वेळ — 12 ऑगस्ट 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 12 ऑगस्ट | 2:00 PM – 4:34 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| इंदौर | 12 ऑगस्ट | 1:49 PM – 4:25 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| दिल्ली | 12 ऑगस्ट | 1:45 PM – 4:24 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| लखनऊ | 12 ऑगस्ट | 1:30 PM – 4:08 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| पटना | 12 ऑगस्ट | 1:13 PM – 3:50 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| जयपुर | 12 ऑगस्ट | 1:51 PM – 4:28 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| भोपाल | 12 ऑगस्ट | 1:43 PM – 4:19 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| पुणे | 12 ऑगस्ट | 1:56 PM – 4:30 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| अहमदाबाद | 12 ऑगस्ट | 2:02 PM – 4:38 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| कोलकाता | 12 ऑगस्ट | 12:59 PM – 3:35 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| हैदराबाद | 12 ऑगस्ट | 1:37 PM – 4:10 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| बनारस | 12 ऑगस्ट | 1:21 PM – 3:58 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| चेन्नई | 12 ऑगस्ट | 1:29 PM – 4:00 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| बेंगलुरु | 12 ऑगस्ट | 1:40 PM – 4:11 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| तिरुवनंतपुरम | 12 ऑगस्ट | 1:42 PM – 4:11 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |
| भुवनेश्वर | 12 ऑगस्ट | 1:09 PM – 3:43 PM13 ऑगस्ट, शुक्रवार |