आमलकी एकादशी व्रत कथा

आमलकी एकादशी — कधी आहे
- 18 मार्च 2027, गुरुवार
हा दिवस का साजरा करतात?
फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला आमलकी एकादशी म्हणतात; हिला आवळा एकादशी असेही म्हणतात. या दिवशी भगवान विष्णूंसोबत आवळ्याच्या झाडाचीही पूजा होते, कारण परंपरा आवळ्याला भगवंतांचा अत्यंत प्रिय वृक्ष मानते. कथेत एका भुकेल्या शिकाऱ्याची गोष्ट आहे, जो मंदिराच्या आवारात काही उचलायला आला होता आणि ज्याने तिथे उभ्या उभ्या एक निर्णय घेतला.
कथा
ही कथा महर्षी वसिष्ठांच्या मुखातून राजा मांधात्याला सांगितली गेली असे मानले जाते. वैदिश नगरात चित्ररथ नावाचे राजा राज्य करत होते; राजा आणि प्रजा, दोघेही भगवान विष्णूंचे भक्त होते आणि प्रत्येक एकादशीला नदीकाठच्या विष्णुमंदिरात एकत्र येत. मंदिराच्या आवारात एक जुने आवळ्याचे झाड होते. परंपरा सांगते की हा वृक्ष सृष्टीच्या आरंभी भावविभोर ब्रह्मदेवांच्या अश्रूंतून उगवला, आणि भगवंतांनी वर दिला की याच्या मुळापासून शेंड्यापर्यंत देव निवास करतील; यावरूनच याच्याखाली दिवा लावण्याची रीत चालू झाली.

फाल्गुन शुक्लातील एकादशी आली. राजाने प्रजेसोबत झाडाच्या मुळाशी पाणी घातले, दिवे लावले आणि भगवान विष्णूंचे पूजन केले. त्या दिवशी कुणी अन्न खाल्ले नाही. रात्र थंड होती, पण आवारात दिव्यांच्या ओळी जळत होत्या आणि भजनाचा आवाज नदीच्या पलीकडे जात होता. सारे नगर जागरणासाठी बसले होते, आणि प्रसाद दुसऱ्या सकाळी वाटला जाणार होता.

त्याच संध्याकाळी डोंगर उतरून एक शिकारी तिथे येऊन पोहोचला. त्याचा फास दिवसभर रिकामा राहिला होता आणि दोन दिवसांपासून त्याने काही खाल्ले नव्हते. तो अशा प्रकारचा माणूस होता जो जिथे काही दिसेल तिथे हात घालतो; गर्दी त्याच्यासाठी संधी होती, पूजा नाही. आवाराच्या कडेला उभे राहून त्याने पाहिले की ताटांत फळे आणि मिठाई ठेवली आहे आणि तिकडे कुणाचे लक्ष नाही. त्याने एक पाऊल त्या दिशेने टाकले.

मग त्याची नजर झाडाच्या मुळाकडे गेली. तिथे राजा स्वतः गुडघ्यांवर बसून पाणी घालत होते, आणि आसपास बसलेल्या शेकडो लोकांनीही सकाळपासून काही खाल्ले नव्हते. शिकाऱ्याला पहिल्यांदा ही गोष्ट विचित्र वाटली की जे भुकेले आहेत ते प्रसन्न आहेत, आणि जो उचलायला आला आहे तो अस्वस्थ. त्याने टाकलेले पाऊल मागे घेतले आणि आवाराच्या एका कोपऱ्यात बसला. मनात म्हटले, आज रात्री हे लोक जे करतील, तेच मीही करेन.

रात्रभर तो तिथेच बसून राहिला. त्याने काही खाल्ले नाही, पाणीही प्याला नाही, आणि एकदाही उठून गेला नाही. त्याला भजनाचे शब्द येत नव्हते, म्हणून तो दुसऱ्यांच्या मागोमाग भगवंतांचे नाव म्हणत राहिला. मधून मधून भूक त्याला हलवून टाकत होती, आणि प्रत्येक वेळी त्याला आपलीच बोललेली गोष्ट आठवत होती. सकाळी जेव्हा प्रसाद वाटला गेला, तेव्हा राजाने पहिले ताट त्या अनोळखी माणसाच्या हातात ठेवले आणि त्याच्याकडे असे पाहिले जणू तो त्यांचाच माणूस आहे.

कथा सांगते की त्या एका रात्रीच्या निर्णयाचे फळ त्याच्या पुढच्या आयुष्यापेक्षा मोठे निघाले. देह सोडल्यानंतर तो पुढच्या जन्मी वसुरथ नावाच्या राजाच्या रूपात जन्मला, जो धर्माने प्रजेचे पालन करत होता. एकदा वनात वाट चुकून ते एका झाडाखाली झोपले. काही लुटारूंनी त्यांना घेरून शस्त्रे उगारली, पण कथा सांगते की त्यांचा कोणताही वार राजापर्यंत पोहोचलाच नाही; एक तेजस्वी प्रकाश उठला, हल्लेखोर पळून गेले, आणि राजाला खरचटलेही नाही.

जागे झाल्यावर त्यांना कळले नाही की झाले काय. परंपरा सांगते की जे रक्षण त्या दिवशी मिळाले, ते त्या एका रात्रीचे होते जेव्हा एका भुकेल्या माणसाने उचलण्याऐवजी जागरण निवडले. कथेचे सार हेच की आयुष्याचे वळण कोणत्या मोठ्या त्यागाने येत नाही, एका छोट्या निर्णयाने येते, टाकलेले पाऊल मागे घेण्याने. जसे आवळ्याच्या झाडाचे मूळ दिसत नाही, पण सारे झाड त्याच्यावरच उभे असते. भगवान विष्णू सर्वांना ती घडी ओळखण्याची बुद्धी देवोत.
कसा साजरा करतात
- आवळ्याच्या झाडाच्या मुळाशी पाणी घालून त्याची पूजा करावी, दिवा लावावा आणि प्रदक्षिणा घालावी; जिथे झाड नसेल, तिथे आवळ्याचे फळ पूजेत ठेवण्याची परंपरा आहे.
- अनेक घरांत आवळ्याच्या झाडाखाली बसून कथा ऐकली जाते, आणि या दिवशी आवळा, अन्न आणि वस्त्र यांचे दान केले जाते.
- भगवान विष्णूंना पिवळी फुले, चंदन, तुळशीपत्र, फळे आणि आवळा अर्पण करावा आणि विष्णुसहस्रनामाचे पठण करावे.
- दशमीच्या संध्याकाळी सात्त्विक जेवण करावे; एकादशीला अन्न, भात आणि डाळ यांचा त्याग केला जातो, आणि शक्तीनुसार फराळ किंवा निर्जल उपवास केला जातो. महाराष्ट्रात या दिवशी साबुदाण्याची खिचडी, भगर, दाण्याची आमटी, रताळी, फळे आणि दूध असा उपवासाचा फराळ घेतला जातो. आजारी, वृद्ध, गर्भवती स्त्रिया आणि औषधे घेणाऱ्यांनी उपवास आपल्या तब्येतीनुसारच करावा.
- रात्री भजन-कीर्तनासह जागरण करावे, आणि द्वादशीला सकाळी स्नान, पूजा आणि दान करून पारणे करावे; पारण्याची वेळ प्रत्येक शहर आणि दर वर्षीच्या तिथीनुसार वेगळी असते, म्हणून आपल्या पंचांगात पाहावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
आमलकी एकादशी 2027 केव्हा आहे?
आमलकी एकादशी 2027 18 मार्च 2027, गुरुवार रोजी आहे. तिथी दिल्लीच्या हिंदू पंचांगानुसार आहेत; इतर शहरांत एका दिवसाचा फरक असू शकतो.
आमलकी एकादशी का साजरा केला जातो?
फाल्गुन महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीला आमलकी एकादशी म्हणतात; हिला आवळा एकादशी असेही म्हणतात.
स्रोत
राजा चित्ररथ आणि शिकाऱ्याची ही कथा व्रतकथा परंपरेत ब्रह्मांड पुराणाशी जोडली जाते, जिथे महर्षी वसिष्ठ ती राजा मांधात्याला सांगतात; येथे तिचे सार आपल्या शब्दांत दिले आहे. आवळ्याच्या उत्पत्तीच्या अनेक कथा प्रचलित आहेत; येथे सर्वाधिक प्रचलित रूप दिले आहे, आणि ते पौराणिक-लोकपरंपरा म्हणूनच मानणे योग्य.
शहरानुसार वेळ — 18 मार्च 2027
| शहर | तारीख | पारण वेळ |
|---|---|---|
| मुंबई | 18 मार्च | 7:13 AM – 9:09 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| इंदौर | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:57 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| दिल्ली | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:52 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| लखनऊ | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:37 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| पटना | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:20 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| जयपुर | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:57 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| भोपाल | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:51 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| पुणे | 18 मार्च | 7:13 AM – 9:05 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| अहमदाबाद | 18 मार्च | 7:13 AM – 9:10 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| कोलकाता | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:07 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| हैदराबाद | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:46 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| बनारस | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:29 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| चेन्नई | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:39 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| बेंगलुरु | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:50 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| तिरुवनंतपुरम | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:52 AM19 मार्च, शुक्रवार |
| भुवनेश्वर | 18 मार्च | 7:13 AM – 8:17 AM19 मार्च, शुक्रवार |